Қоғамдық мінбердің төрін ешкімге бермейтін тақырыптың бірі -бензин. Оның бағасын көрші елдермен салыстыру баспасөздің қанына сіңіп кеткен тақырыпқа айналды. АИ-92 бензині бағасы мемлекеттің бақылауында болғанмен, оны ЕАЭО елдерімен теңестіру қажеттігі ашық айтыла бастады. Себебі біздің бензин РФ немесе қырғыз елімен салыстырғанда – арзан. Бірақ сарапшылар мұндай модельдің мүмкіндігі шектеулі екенін бұрыннан айтып келе жатыр. Баға нарықтық шынайылықтан алыс болса, оның көлеңкеге кетіп қалу мүмкіндігі артады.
Энергетика министрлігі 2027 жылдан бастап ЕАЭО-да мұнай мен мұнай өнімдерінің ортақ нарығын құру туралы ақпаратты растағанмен, бұл процесстің кезең-кезеңмен жүретінін айтады. Әңгіме басқа елдермен бағаны бірден және автоматты түрде теңестіру туралы емес, заңнаманы үйлестіру туралы болып отыр. «Кез келген интеграциялық процестер кезінде Қазақстан азаматтарының ұлттық мүдделері мен әлеуметтік көңіл-күйі басты басымдық болып қала береді. Бұл ретте объективті нарықтық факторларды елемеуге болмайды. Көрші мемлекеттермен бағаның үлкен айырмашылығы арзан отын елден заңсыз әкетілетін «сұр» экспорт тәуекелін тудырады. Бұл ішкі нарықта жасанды тапшылық қаупін тудырады», — деп түсінік берді Энергетика министрлігінде.
Сарапшылардың сөзінше, энергетика министрлігінің мәлімдемелері көбінесе тыныштандырушылық сипатқа ие.
Сарапшы Б. Зиябековтың айтуынша, халық кезең-кезеңмен қабаттасып келетін қымбатшылық халықтың жон арқасын аяздай қарып кетпеуіне кім кепілдік береді. Одан кейін не болатыны да белгісіз. «Ресейде баға өсіп жатыр. Бізде де өседі. Үкімет бірінші кезекте халықтың табысын халықтың табысын индекстеу қажет. Мұның қалай жүзеге асыратыны — басқа мәселе. Үкімет табыс салығымен қоса мемлекеттік органдардың шығындарын, оның ішінде тиімсіз мемлекеттік сатып алуларды оңтайландыру керек. », деді Б. Зиябеков.
Сарапшының айтуынша, мұнай өңдеу саласын, қажет болса, «Бәйтерек» қорының қатысуымен қаржыландыру мәселесін қолға алу қажет. Егер, төртінші МӨЗ зауытын іске қоса алсақ, бұл мәселе ішінара шешіледі. Саланың инвестициялық тартымдылығын мораторий емес, баға белгілеудің ашық формуласы мен АЖҚС желілерінің шамадан тыс маржалары төмендету арқылы шешеміз. «ҚазМұнайГаз» отынның нақты өзіндік құнын анықтап, «ұңғымадан май құюға дейін» тізбегін ретке келтіруі қажет.
РФ мен 7 мың шақырымдық шекараның әр метрін ит байлап қойсақ та қорғай алмаймыз
Б. Зиябековтың ойынша ЕАЭО-дағы әлеуметтік тұрақтылық пен міндеттемелерді қалай біріктіргіміз келетіні түсініксіз. Үкімет әзірге бұл мәселені кейінге қалдырылған проблемалардің бірі ретінде қарап отыр. Кезең-кезеңмен жүруге мұмкіндік беретін карта әзірге ашылған жоқ. «Бензин бағасы тоқтап тұр. Қазір Ресеймен баға диспаритетін көріп отырмыз. Ондағы баға бізден екі есе жоғары. Теңгемен есептегенде айырмашылық литріне 165 теңгеге жетеді. Үкімет сәл қалғып кетсе, бензин нарығы екі-үш күннің ішінде құрғап қалуы мүмкін. Үкімет бұл үшін қандай шараларды қолға алып жатқанын айтқан жоқ. РФ мен 7 мың шақырымдық шекараның әр метрін ит байлап қойсақ та қорғай алмаймыз», дейді сарапшы.
Сарапшы бірінші кезекте стратегиялық міндеттерді шешу қажеттігін айтты. Егер, жағдай осылай жалғаса беретін болса, енді 5 жылдан кейін қажеттіліктің жартысын әлемдік бағамен сырттан сатып аламыз.
Себебі мұнай-газ сарапшысы Олжас Байділдинов LS тілшісімен кездескен кезде ЕАЭО елдері мұнай мен мұнай өнімдерінің ортақ нарығын құруды қайтадан кейінге қалдыруы мүмкін екенін айтып берді. Оның айтуынша, аталған нарық бастапқыда 2025 жылғы 1 қаңтардан бастап жұмыс істеуі тиіс екенін еске салып өтті, бірақ құрылу 2027 жылға ауыстырылды. «Қазір 2026-шы жыл басталды, бірақ біз 2027 жылдан бастап осы модельге көшеміз деп ойламаймын. Көптеген мәселелер, оның ішінде салықтық үйлестіруге, кедендік аспектілерге, биржалық сауда-саттыққа және т.б. байланысты мәселелер бар» дейді Байдильдинов.
Оның айтуынша, бірыңғай нарық — бұл жоғары бағалар туралы емес, ашық сауда туралы: ЕАЭО аясында өндірушілер, тұтынушылар, өңдеушілер, сатушылар немесе АЖҚС желілері биржалық алаңдардан мұнай мен ЖЖМ сатып алу мүмкіндігіне ие болады. Алайда, О.Байділдинов атап өткендей, қазір екі ресейлік биржада да санкциялар бар. Бұл оларда сауданы қиындатады, оның ішінде шектеулер салдарынан төлемдерді өңдеудегі қиындықтарға байланысты болып отыр.
Сарапшының пікірінше, ортақ нарықты енгізу кейінге қалдырылуы мүмкін, бірақ жұмыс біртіндеп жүріп жатыр.
Дегенмен, экономистің айтуынша, өңірлік интеграция моделі қазірдің өзінде әлемнің Еуропа, Азия, Америка сияқты бөліктерінде бар. ЕАЭО-да ол қажет, себебі қазіргі уақытта мұнай мен ЖЖМ-ның негізгі жеткізушісі Ресей болып табылады. Федерация тауарды Қазақстанға, Қырғызстанға, Өзбекстанға жөнелтеді. Оның ішінде газ, авиаотын, битум О.Байділдиновтың пікірінше, мұның бәрі биржаларда болуы тиіс.
