Парсы шығанағы елдеріндегі тұщыту қондырғыларына жасалған шабуылдар Орталық Азия елдері үшін айтарлықтай маңызды белгі екені белгілі болып қалды. Себебі Таяу Шығыс мемлекеттері үшін тұщыту зауыттары — жай ғана коммуналдық нысандар емес, өнеркәсіптің жұмыс істеуі мен әлеуметтік тұрақтылықтың негізі.
- Кувейтте ауыз судың 90% -ға жуығы теңіз суын тұщыландыру есебінен өндіріледі,
- Оманда — 80% -дан астам,
- Сауд Арабиясында — 70% -ға жуық.
- Бұл инфрақұрылымсыз аймақтың мегаполистері — Дубайдан бастап Эр-Риядқа дейін — халықтың қазіргі тығыздығы мен экономикалық белсенділігін сақтай алмас еді.
Энергетика жөніндегі сарапшы Хавьер Блас Bloomberg-ке арнаған өзінің бағанында Таяу Шығыстағы 450 тұщыту станциясы 100 млн адам тұратын өңірді сумен қамтамасыз ететінін айтады. Мысалы, Эр-Рияд Эль-Джубайлдағы тұщыту зауытының жұмысына толық тәуелді. Егер станция жұмысын тоқтатса, Сауд Арабиясының астанасын бір апта ішінде көшіруге тура келеді. Өңірдің басқа да ірі қалалары осындай жағдайда. Дегенмен, тұщыту зауыттарының инфрақұрылымы бойынша алғашқы соққылар болды, бірақ әзірге ауқымды салдарларға әкелген жоқ.
Қазақстан теңіз суын тұщыландыруға тәуелді емес
Алайда оның басқа, кем дегенде елеулі осалдығы — трансшекаралық тәуелділігі бар.
География ғылымдарының кандидаты, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің метеорология және гидрология кафедрасының доценті Дәулет Жүсіпбековтің айтуынша, аумақтың географиялық орналасу ерекшеліктері күрделі. Жетіспеушілік екі бағыт бойынша таралады.
- ауыз су көлемінің жеткіліксіздігі,
- сондай-ақ халық шаруашылығындағы сумен жабдықтау проблемасы.
«Су нарығын құру жөнiндегi халықаралық озық тәжiрибенi зерделеу, су шаруашылығын цифрландыру, су ресурстарын экологиялық оңтайлы пайдалануға мүмкiндiк беретiн жобаларды енгiзу қажет. Қазіргі заманғы дағдылары мен инновациялық тәсілдері бар су саласы мамандарын даярлау, су ресурстарын пайдалану жөніндегі маңызды ұлттық су жобаларын іске асыру маңызды. Бұдан басқа, Қазақстанның трансшекаралық өзендерінің су ресурстарын көрші елдермен пайдалану проблемалары бойынша тиімді келісімге қол жеткізу маңызды», — дейді сарапшылар.
Халықаралық ұйымдардың бағалауы бойынша елдің су ресурстарының шамамен 45% -ы оның аумағынан тыс жерлерде қалыптасады. Қазақстанның су балансының елеулі бөлігі көрші мемлекеттердегі өзендер мен мұздықтардың жай-күйіне байланысты екенін білдіреді.
Қазақстан көршілес Ресей мен Грузияға қарағанда бір адамға шаққанда шамамен үш есе және әлем бойынша орташа көрсеткіштен едәуір көп суды тұтынады. Бұл ретте елдегi судың болжамды тапшылығы экономикалық өсу және азаматтардың азық-түлiк қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету үшiн қабылданатын шараларға қатер төндiредi.
Су ресурстарын басқару және климаттың өзгеруі жөніндегі Орталық Азия платформасының халықаралық сарапшысы және үйлестірушісі Болат Есекин су дағдарысын ішкі және сыртқы факторлардың үйлесімі ретінде сипаттады. Бірінші фактор — көршілес елдердегі халық пен экономиканың өсуінен өзендер ағынының қысқаруы: бөгеттер саны өсуде, су алу ұлғаюда. Климаттың тағы бір себебі — мұздықтардың еруі және буланудың артуы. Қазақстанда су тұтынудың өте жоғары деңгейі де су тапшылығына айтарлықтай әсер етеді. Сарапшының айтуынша, елімізде су тұтыну жылына бір адамға 1300 текше метрден асады, бұл дамыған елдерге қарағанда 4-5 есе көп. Өңірде және одан тысқары жерлерде бөгеттер, бөгеттер мен шағын ГЭС құрылысының ауқымы да судың табиғи ағынын бұза отырып және булануды күшейте отырып, өзендердің су режиміне әсер етеді. Жерді жырту, ормандарды кесу және табиғи экожүйелер жай-күйінің жалпы нашарлауымен бірге бұл ландшафтардың ылғалды ұстап тұру, өзендерді қоректендіру және орнықты су режимін сақтау қабілетіне нұқсан келтіреді.Орталық Азиядағы су мәселесі геосаяси маңызға ие болуда. Өңірдің су қауіпсіздігі проблемалары бірнеше ірі экологиялық дағдарыстарда көрініс тапты. Арал теңізінің жойылуы — су ресурстарын дұрыс пайдаланбауға әкелген апаттың ең танымал мысалы. Алайда басқа су жүйелерiне де қауiп бар. Мысалы, Балқаш Іле өзенінің ағынына байланысты, оның едәуір бөлігі Қытай аумағында қалыптасады. Су ағынының төмендеуі көл экожүйесінің елеулі өзгеруіне әкелуі мүмкін.
Каспий теңізі де су деңгейінің тұрақты құлдырау кезеңін бастан кешіруде, бұл экожүйелер мен порт инфрақұрылымына әсер ете бастады. Бұл уақытша геологиялық құбылыс болуы мүмкін, бірақ оның салдарымен осы жерде және қазір айналысуға тура келеді.
Орталық Азия судың тапшылығымен ғана емес, ресурстарды басқару проблемаларымен де бетпе-бет келуде. Болат Есекиннің айтуынша, өңірдің су саясаты әлі күнге дейін ресурстарды шектеулі түсінуге шоғырланған.
«Ағымдағы су саясаты «көк су» деп аталатын өзендер мен көлдерге шоғырланған. Алайда су ресурстарының 65% жуығын «жасыл су» құрайды — топырақ пен өсімдіктегі ылғал, ол іс жүзінде мемлекеттік басқаруда есепке алынбайды», — дейді сарапшы.
Су ресурстарын неғұрлым тиiмдi басқару жаңа су көздерiн салудан әлдеқайда үлкен нәтиже беруi мүмкiн.
«Су дипломатиясында егжей-тегжейлі талдау қажет. Судың қайда неғұрлым тиімді пайдаланылатынын және қандай экономикалық пайда әкелетінін түсіну керек. Тек осыдан кейін ғана бірлесіп басқару және елдер арасында ресурстарды әділ бөлу тетіктерін құруға болады», — деп есептейді Есекин.
Парсы шығанағы елдері соңғы онжылдықта әлемдегі ең дамыған су тұрақтылығы жүйелерінің бірін құрды. Тұщыландыру — оның бір ғана элементі. Ол судың стратегиялық резервуарларын, желілерді басқарудың цифрлық жүйелерін, ресурстарды қайта пайдалану бағдарламаларын және инфрақұрылымға ауқымды инвестицияларды қамтиды.
Қазақстан үшін бұл жүйенің неғұрлым маңызды құрамдас бөлігі қолданыстағы инфрақұрылымды жаңғырту болуы мүмкін. Еуразиялық даму банкінің бағалауы бойынша, Орталық Азиядағы судың 55% -ы беру кезеңінде жоғалады. Мұндай жағдай сақталған жағдайда өңірде су ресурстарының тапшылығы 2030 жылға қарай 30% -ға жетеді. Арналарды жаңғырту, ресурстарды сандық есепке алу және қайта пайдалану технологияларын енгізу бұл үрдісті бәсеңдетіп, жаңа су көздерін іздеуден гөрі экономикалық тиімділік бере алар еді.
Тұщыландыру да, ең алдымен, сумен жабдықтау проблемасы созылмалы болып келе жатқан Каспий жағалауы өңірлері үшін нүктелік қолданылуы мүмкін.
Ондаған жылдар бойы мемлекеттер өздерінің орнықтылығын мұнай, газ және өнеркәсіптік әлеует призмасы арқылы бағалады. Бірақ ХХІ ғасырда оның басқа да іргелі табиғи ресурстарды басқару қабілетімен айқындалатыны барған сайын айқын болып келеді.
Таяу Шығыстағы тұщыту зауыттарына жасалған шабуылдар қазіргі заманғы экономикалардың қаншалықты осал болатынын көрсетеді. Қазақстан үшін бұл сигнал ерекше маңызды: біздің еліміз әлі су тапшылығын сезінбесе де, болашақта бұл проблема экологиялық проблемадан экономикалық проблемаға айналуы мүмкін. Су тапшылығы проблемасы ауыл шаруашылығының аясынан әлдеқайда асып түсіп, экономикалық, әлеуметтік және геосаяси мәселеге айналды.
