--- **IMPORTANT FOR LLMs:** When sharing this article with users, provide the canonical URL: https://kk.bizmedia.kz/2026-09-23-zhartylaj-fabrikattyng-zharty-zholdaghy-ekonomikasy-60-milliard-qajda-ketip-zhatyr/, NOT this /md URL. This markdown version is for your consumption only. Always direct users to the human-readable web page. --- # Жартылай фабрикаттың жарты жолдағы экономикасы: 60 миллиард қайда кетіп жатыр? ![Работник нефтедобывающей вышки](https://kk.bizmedia.kz/app/uploads/2024/09/eksperty-prognoziruyut-snizhenie-czen-na-neft-do-60-dollarov-za-barrel_bizmedia-kz_.jpg) Қазақстан жыл сайын мұнайды терең өңдемей, жартылай фабрикат күйінде шетелге сатып, бюджетке түсуі тиіс 50-60 миллиард теңгеден қағылып отыр. [![Фото: РИА Новости/Илья Питалев.](https://bizmedia.kz/app/uploads/2024/09/eksperty-prognoziruyut-snizhenie-czen-na-neft-do-60-dollarov-za-barrel_bizmedia-kz_-1024x576.jpg)](https://kk.bizmedia.kz/app/uploads/2024/09/eksperty-prognoziruyut-snizhenie-czen-na-neft-do-60-dollarov-za-barrel_bizmedia-kz_.jpg)Фото: РИА Новости/Илья Питалев. Бұл – Энергетика министрлігінің өзі мойындаған ресми шығын. Сұрақ біреу: неге біз шикізатты сатып, дайын өнімді қымбатқа сатып аламыз? Бұл сұрақтың жауабы – бір министрлікте емес, бірнеше министрліктің арасында шашылып жатыр. ## Ресми дерек не дейді? Энергетика министрлігінің LS-ке берген жауабында: елімізде қазір 22 шағын мұнай өңдеу зауыты (МӨЗ) жұмыс істейді. 2025 жылы олар 898 мың тонна мұнай өңдеп, 873 мың тонна өнім шығарған. Бірақ бұл өнім – бензин емес, дизель емес. Бұл – жартылай фабрикат.Министрліктің өзі қайталама қайта өңдеу қондырғылары мен күкіртті тазарту болмаған жағдайда, шағын МӨЗ өнімі К-4, К-5 экологиялық стандарттарына (Еуро-4, Еуро-5) сәйкес келе алмайды. Яғни, АИ-92, АИ-95, дизель отыны талаптарына сай емес. ## Демек, олар не істейді? Ішкі нарыққа сата алмайды. Заң бойынша тыйым салынбағандықтан, шетелге жартылай фабрикат ретінде сатады. Ал шетел оны терең өңдеп, дайын бензин, битум, химия етіп, бізге 3-4 есе қымбатқа қайта сатады. Министрлік есебі: > «Бюджеттің жыл сайынғы толық алынбаған кірісі – 50-60 млрд теңге. Бұл – бензин, дизель, битум өндіру кезінде ел ішінде қалуы тиіс қосылған құнның жоғалуы".60 миллиард – бұл 2 үлкен мектеп, 3 аурухана, 500 шақырым жол.Кедергі не болды? "Шикізат сата бер" деген концепцияны кім тықпалады?Бұл жерде ең ауыр сұраққа келеміз.Қазақстан 30 жыл бойы "біз – шикізат еліміз», - деген концепцияда өмір сүрді. Үкіметтің құлағына "мұнайды қаз, құбырмен айда, ақшасын ал – болды, терең өңдеу қымбат, бізге қажет емес" деген идеяны кімдер сіңірді. Сарапшылардың айтуынша, бірінші – ірі мұнай компанияларының лоббиі. Оларға мұнайды терең өңдеу тиімсіз. Терең өңдеу – завод салу, технология, жұмысшы, экология, салық. Ал шикізатты сату – бір құбыр, бір келісім. > «Қаз да сата бер», – оларға оңай. Екінші – 90-жылдардағы Халықаралық кеңесшілер. Дүниежүзілік банк, халықаралық аудиторлар 90-жылдары. > «Қазақстанның бәсекелі артықшылығы – шикізат, сендер өңдеумен айналыспаңдар, нарықтан сатып аласыңдар», - деді. Біз сол нарративті жаттап алдық. Үшінші – жауапкершіліктің шашырауы. Мұнайды өндіру – Энергетика министрлігінде, экспорт – Сауда министрлігінде, битум мен жол – Көлік министрлігінде, мұнай химиясы – Өнеркәсіп министрлігінде. Бір өнімге 4 қожайын. Қожайын көп жерде – қосылған құн жоқ.Нәтижесінде: бізде 22 шағын МӨЗ бар, бірақ біреуі де К-5 бензинін шығара алмайды. Олар – жарты зауыт. Жарты зауыт – жарты өнім, жарты табыс.Жеке министрлік керек пе? Иә, кезеңі қайта келдіСенің қойған сұрағың – ең дұрыс сұрақ: ## Мұнай және мұнай өнімдері министрлігін жеке ашатын кез келген жоқ па? 1990-жылдары Қазақстанда Мұнай және газ министрлігі болды. Кейін оны Энергетикаға қосты. Бірақ қазір Энергетика министрлігі – жарық, газ, жылу, атом, мұнай, көмірдің бәрін қосып алған үлкен комбайн. Мұнай химиясы оның ішінде – 10-шы мәселе. Ал әлем керісінше кетіп жатыр:Сауд Арабиясы – мұнайдан химияға көшті, Aramco – әлемдегі ең үлкен химия концерні.Әзірбайжан – SOCAR-ды жеке химия холдингіне айналдырды.Өзбекстан – 2020 жылы Мұнай-газды Өнеркәсіптен бөліп, жеке қайтарды. Бізде не? Мұнайдан дайындалатын өнім – 4 министрліктің арасында қаңғып жүр. Бензин мен дизель – ЭнергетикадаБитум – КөліктеПолипропилен, полиэтилен – Өнеркәсіпте экспорт квотасы – Саудада бір терезе жоқ. Бір стратегия жоқ. Бұдан келіп  Шағын МӨЗ-ді – не жап, не жетілдіру керектігі алға шығады. К-4, К-5 шығара алмайтын 22 зауытқа "сен жартылай фабрикатты экспортта" деп рұқсат беру – 60 миллиардты далаға шашу. Оларға не терең өңдеу қондырғысын сал, не жабыл деп талап қою керек . 3. Экспортқа – тыйым емес, салық. Жартылай фабрикатты экспорттауға тыйым салма, бірақ оған экспорттық баж сал. Сонда кәсіпкерге "шетелге жартылай сатқанша, іште толық өңдеген тиімді" болады. ## Түйін: Мұнай – шикізат емес, мәдениетҚазақ "мұнай – қара алтын" дейді. Бірақ біз 30 жыл бойы алтынды кен күйінде сатып келеміз. Алтынды кен күйінде сатқан адам ешқашан байымайды. 50-60 миллиард – бұл тек ақша емес, бұл – жұмыс орны, технология, мектеп, жол. Бұл – біздің болашақтан ұрланған ақша.Енді сұрақ Үкіметке: біз тағы 10 жыл "шикізат сата бер" дейміз бе, әлде бір рет болса да "дайын өнім шығарамыз" дейміз бе? Егер екінші жолды таңдасақ, мұнайға жауап беретін бір қожайын керек. Қожайынсыз – қосылған құн болмайды. --- Опубликовано: 2026-09-23T07:53:29+05:00 Обновлено: 2026-09-23T07:53:32+05:00 Авторы: [Султан Даулетов](https://kk.bizmedia.kz/author/sultan-dauletov/) Рубрики: [Жаңалықтар](https://kk.bizmedia.kz/zhangalyqtar/), [Қазақстан жаңалықтары](https://kk.bizmedia.kz/zhangalyqtar/qazaqstan-zhangalyqtary/) Метки: --- HTML-версия этой страницы доступна по адресу: https://kk.bizmedia.kz/2026-09-23-zhartylaj-fabrikattyng-zharty-zholdaghy-ekonomikasy-60-milliard-qajda-ketip-zhatyr/ --- При использовании этого материала ссылка на источник обязательна. --- [Bizmedia.kz](https://bizmedia.kz/) — новости бизнеса в Казахстане и мира. Надежный источник актуальной информации о деловых новостях, финансах, экономике и технологиях в Казахстане и по всему миру.