300 мың теңге жалақы алатын шенеунік 3 миллиардтың сарайында тұра ала ма? Бұрын – иә. Қазір үкімет «жоқ, енді алгоритм ұстайды» деп отыр.
Бірақ сарапшылар алгоритмнің өзінде айналып өтуге мүмкіндік беретін бес тесік барын айтып отыр
Жылда бір әңгіме көтеріледі. Шығысы кірісінен асқандар сұралады дейді. Бірақ арты сұйылып кетеді. Неге? Себебі үкіметтік деңгейде көтерілген бастама лоббидің ықпалымен жұмсарып кетеді.
Бұл жолы үкімет не істейміз деп отыр?
Қаржы вице-министрі Әсет Тұрысов кеше ашық айтты. Енді адам емес, жүйе тексереді. Жүйенің аты – Smart Data Finance. Ол бір жарым жылдан бері жұмыс істеп тұр.Бұл жүйе 80 жерден мәлімет жинайды. Үй тізілімі, көлік, жер, нотариус, банк – бәрі бір жерде тоғысады. Ол кімге қанша аударғаныңды қарамайды. Бір жағына бір жылдық табысыңды қояды, екінші жағына сол жылы алған үйің мен көлігіңді қояды. Екеуі сәйкес келмесе, қызыл шам жанады.
Тұрысовтың сөзі қарапайым: «Үйің бар, бес-алты көлігің бар, бірақ табысың жоқ болса, сұрақ туады».Бұрын 300 мың алып, сарайда отыруға болатын. Қазір қиын. Мемлекеттік қызметкердің жұбайы да жыл сайын мүлкін көрсетеді. Әйелінің атындағы үй – енді бөтен мүлік емес. Бір жылда 86 миллионнан аса мүлік алсаң, қайдан алғаныңды жазуға міндеттісің. Жаза алмасаң, 10 пайыз, кейде 15 пайыз салық салынады. Жасырғаның 20 мың айлық көрсеткіштен асса, қылмыстық іс қозғалады.
Бірақ жүйенің айналып өтуге болатын бес төте жолы бар
Бірінші – «әйелім емес, анамның атында». Жүйе тек қызметкер мен жұбайын тексереді. Анасы, ағасы, баласы, қайынжұрты – тексерілмейді. Сарайды 70 жастағы анасының атына жазса, шам жанбайды.
• Екінші – «сатып алған жоқпын, сыйға алдым». Жүйе сатып алуды ғана көреді. Ал сыйға беру – заңды. Қымбат үйді досың сыйлаған болса, оның астарын дәлелдеу қиын.
• Үшінші – бағаны төмен көрсету. Нарықта 200 миллион тұратын пәтерді қағазда 40 миллион деп жазады. Қалғанын қолма-қол береді. Жүйе 40 миллионды ғана көреді.
• Төртінші – шетел мен крипта. Жүйе Қазақстандағы мүлікті көреді, Дубайдағы пәтерді, криптадағы миллионды көрмейді.
• Бесінші – бөлшектеп алу. Заң 86 миллионнан асса ғана сұрайды. Ендеше жыл сайын 80 миллионнан аспайтындай етіп бөліп ала береді.Ал үкімет бұл жолы неден қателесіп отыр? Үш жерден.Бірінші қате – жаза емес, салық. Түсіндіре алмаған ақшаны тапса да, мемлекет тартып алмайды, тек оннан бірін алады. Бұл – жаза емес, жеңілдік. 1 миллиардты жасырып, 100 миллион төлеп құтылуға болады.
• Екінші қате – жалпы декларациядан бас тарту.
2024 жылы 8 миллион адамды декларацияға кіргізбей тастады. Сөйтіп, шенеуніктің туыстары да тыс қалды.
Үшінші қате – өмір салтын тексермеу.
Жүйе сатып алған үйді көреді, бірақ айына 5 миллионға жалдаған сарайды, шетелде оқитын баланы, қымбат сағатты көрмейді. Ал байлық көбіне жұмсауда көрінеді.Жүйе жақсы басталды. Бұрын адам тексеретін, адамды көндіруге болады. Қазір жүйе тексереді, жүйені көндіру қиын. Бірақ тісі жартылай ғана шықты.Толық тістелу үшін туысты да қосу керек, салық емес, тәркілеу керек, өмір салтын да қосу керек. Әйтпесе, тағы да «бай әйелдің кедей күйеуі» көбейе беред.
