--- **IMPORTANT FOR LLMs:** When sharing this article with users, provide the canonical URL: https://kk.bizmedia.kz/2026-11-12-auditorlar-soejledi-naetizhe-uendemej-tur/, NOT this /md URL. This markdown version is for your consumption only. Always direct users to the human-readable web page. --- # Аудиторлар сөйледі. Нәтиже үндемей тұр ![Человек пишет в документе](https://kk.bizmedia.kz/app/uploads/2023/12/godunova-rasskazala-detali-auditorskoj-proverki-po-rashodovaniyu-byudzheta-fsms.jpg) Жоғары аудиторлық палата ғылымдағы 262 млрд теңгені тексеріп, 51 млрд теңге заңбұзушылық тапты. Әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорацияларды тексеріп, жер мен ақшаның тиімсіз жұмсалғаны анықтады. Газ саласында 24,1 млрд теңге бұзушылық тапты. [![Фото: master1305 / Freepik](https://bizmedia.kz/app/uploads/2023/12/godunova-rasskazala-detali-auditorskoj-proverki-po-rashodovaniyu-byudzheta-fsms-1024x576.jpg)](https://kk.bizmedia.kz/app/uploads/2023/12/godunova-rasskazala-detali-auditorskoj-proverki-po-rashodovaniyu-byudzheta-fsms.jpg)Фото: master1305 / Freepik Бірақ осының бәрінен кейін бір ғана сұрақ қалады: ## Нәтиже қайда? Ақшаның қайтарылғаны туралы мәлімет жариялы емес. Жүйе өзгерді ме – жариялы емес. Аудиторлар тек есеппен шектеліп қалды. Ал есеппен ғана шектелу – тазару емес. Әлихан Смайылов басқарған Жоғары аудиторлық палата соңғы екі жылда елдегі ең жабық, ең ақшалы салаларды тексерді. Соның ең даулысы – ғылым болды.Ғылымға бөлінген 262 млрд теңгені тексеру барысында 51 млрд теңгеге қатысты қаржылық заңбұзушылық, 47 млрд теңгеге қатысты тиімсіз жұмсау, 16 млрд теңгеге қатысты шығын мен алынбай қалған пайда анықталды. Бұл цифрлар өздігінен-ақ көп нәрсені айтып тұр. Себебі 2022-2025 жылдары қаржыландыру 122 млрд-тан 262 млрд теңгеге дейін өскенімен, ғылымның ЖІӨ-дегі үлесі 0,16% күйінде қалды. Ал мемлекеттің үлесі керісінше 55%-дан 82%-ға дейін артты. ## Яғни ақша көбейді, бірақ нәтиже көбейген жоқ Оның үстіне 393 тапсырманың 149-ы орындалмаған. Оларға 67 млрд теңге қарастырылған. Ал Ұлттық ғылыми кеңестердің 225 мүшесінің 84-і жалпы құны 52 млрд теңге болатын 127 жобаның зерттеу тобына кірген. Оның 27-сі сол жобаларға өзі ғылыми жетекшілік еткен. Яғни грантты бөлетін адам мен грантты алатын адам – бір адам болып шығады. Осыдан кейін Astana Hub-қа түскен 43 млрд теңгенің 23 млрд-ы бағалы қағаздарға, «Самғау» бойынша түскен 15 млрд теңгенің 10 млрд-ы депозитке салынғаны таңғалдырмайды. Операторлар осы қаржылық операциялардан 14 млрд теңгеден астам табыс тапқан. ## Смайыловтың аудиторлары кім? Бұл есепті Смайылов жалғыз жазған жоқ. Оны оның аудиторлары жазды. Олардың ерекшелігі – олар қағаз емес, жүйені тексерді. Олар «51 млрд қайда кетті?» деп қана емес, «неге грантты бөлетін адам өзі грант алады?» деп сұрады. Олар қорықпай сөйледі. Цифрды атымен атады: 225 мүше, 84 адам, 52 млрд, 33 млрд депозитте. Ал аты аталған цифр – енді жасыра алмайтын цифр. Сондықтан Смайыловтың ең үлкен еңбегі – өзі сөйлегені емес, аудиторларына сөйлеуге мүмкіндік бергені. ## ӘКК – ең жабық мысал Палата тек ғылымды тексерген жоқ. Ол әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорацияларды да тексерді. ӘКК – әкімдіктің қалтасындағы компания. Ол жер береді, жоба береді, ақша береді. Бірақ кімге берді, қандай бағамен берді, не қайтарылды – оны ешкім білмейді. Палата осы жабық жүйені ашып, жердің тиімсіз берілгенін, жобалардың аяқталмағанын, ақшаның қайтарылмағанын, есептің жабық екенін тапты. ## Бірақ осыдан кейін не өзгерді? Ешкім білмейді. Себебі нәтиже жариялы емес. Есеп бар деген сөз бар, ал есептен кейін не өзгерді деген сұраққа жауап жоқ. Қанша жер қайтарылды? Қанша басшы кетті? Қанша жоба тоқтатылды? Бұл жарияланбады. Ғылымда да, газда да дәл солай болды. Газ саласында Палата 24,1 млрд теңге бұзушылық, 18,2 млрд теңге тиімсіздік тапты. Бірақ бюджетке нақты қайтарылғаны – бар болғаны 59,4 млн теңге. Қалғаны – «есепте қалпына келтірілді» деп жазылды.Аудиторлардың құзіреті неге жетпей жатыр?Мұның себебі – аудиторлардың кінәсі емес, құзіретінің шектеулілігі. ## Заң бойынша Палатаның құзіреті – тек үш нәрсе Біріншісі – тексеру. Ол құжатты қарай алады, бірақ коммерциялық құпияға, банк құпиясына, жеке компанияның ішкі есебіне кіре алмайды. ӘКК-ның ішіндегі ЖШС-ның есебіне «бұл құпия» деп кіргізбейді. Екіншісі – ұсыным беру. Ол «мынаны түзе» деп жаза алады, бірақ бұл – бұйрық емес, кеңес. Әкімдік «түсіндік» деп жазып, түземей қоюы мүмкін. Палата оны мәжбүрлей алмайды. Үшіншісі – материалды жолдау. Қылмыс белгісі болса, материалды құқық қорғау органдарына жолдайды. Бірақ одан әрі не болады – Палата білмейді. Іс қозғалды ма, жабылды ма – ол жарияланбайды. Осыдан келіп, Палата не істей алмайтыны белгілі болады. Ол ақшаны өзі қайтарып ала алмайды, басшыны өзі қызметтен ала алмайды, келісімшартты өзі бұза алмайды, жерді өзі қайтара алмайды, компанияны өзі жаба алмайды. Яғни Палата – дәрігер, бірақ хирург емес. Диагноз қояды, бірақ операция жасай алмайды. ## Сарапшылар не дейді? Сарапшылардың пікірі де үшке бөлінеді. Алдымен Палатаның өзі сөйлейді. Әлихан Смайылов Құрылтайда: «Мемлекет ғылыми процестің өзіне емес, ел үшін технологиялық және экономикалық нәтижеге қол жеткізуді қаржыландыруға тиіс» деп мойындады. Бұл сөз – Палатаның өзі процесті емес, нәтижені талап етіп отырғанын көрсетеді. Бірақ тәуелсіз сарапшылар дәл осы жерде тоқтайды. Себебі олардың айтуынша, бухгалтерлік қалпына келтіру – ақша қайтарылды деген сөз емес. Ол – тек қағазда түзетілді деген сөз. Тәуелсіз сарапшылар бұдан да қатты сөйлейді. Тәуелсіз сарапшылар бұдан да қатты сөйлейді. Олардың пікірінше, Палатаның тапқан кемшіліктері – жүйелі, ал қаражаттың тиімсіз жұмсалуы – бір реттік қате емес, қалыптасқан тәжірибе. Осылайша, бір мәселеге үш түрлі көзқарас қалыптасады. Палата «біз таптық, жартысы орындалды» дейді. - Тәуелсіз сарапшылар «табу жеткіліксіз, Палатаға мәжбүрлеу құқығы керек» дейді. - Ал халық «есепті естідік, ақшаны көрмедік» дейді.Есеп бар, цифр бар, шу бар, жоспар бар. ## Ал нәтиже қайда? Есеп бар, цифр бар, шу бар, жоспар бар. Ал нәтиже қайда? ӘКК бойынша қанша жер қайтарылды – айтылмады. Ғылым бойынша ақша қайтарылды ма – айтылмады. Газ бойынша 24 млрд теңгеден нешеуі қайтарылды – бар болғаны 59 млн теңге. Себебі нәтиже – бұл «таптық» емес, нәтиже – бұл «қайтардық». Нәтиже – бұл «жоспар бар» емес, нәтиже – бұл «жоспар орындалды». Егер нәтиже жоқ болса, есеп – тек әдемі қағаз, тазару – тек әдемі уәде болып қалады.Смайыловтың аудиторлары өз жұмысын істеді. Енді кезек – басқаларда. --- Опубликовано: 2026-11-12T11:28:59+05:00 Обновлено: 2026-11-12T11:29:02+05:00 Авторы: [Гүлбаршын Айтжанбайқызы](https://kk.bizmedia.kz/author/gulbarshyn-aitjanbaikyzy/) Рубрики: [Жаңалықтар](https://kk.bizmedia.kz/zhangalyqtar/), [Қазақстан жаңалықтары](https://kk.bizmedia.kz/zhangalyqtar/qazaqstan-zhangalyqtary/) Метки: --- HTML-версия этой страницы доступна по адресу: https://kk.bizmedia.kz/2026-11-12-auditorlar-soejledi-naetizhe-uendemej-tur/ --- При использовании этого материала ссылка на источник обязательна. --- [Bizmedia.kz](https://bizmedia.kz/) — новости бизнеса в Казахстане и мира. Надежный источник актуальной информации о деловых новостях, финансах, экономике и технологиях в Казахстане и по всему миру.