Үкімет, Ұлттық банк және нарық арасындағы ойын ережесі әзірге инфляцияның пайдасына шешіліп тұр.
- 2025 жылдың қазан айының қорытындысы бойынша халықтың нақты табысы рекордтық 11% -ға құлдырады, ал Ұлттық статистика бюросының түзетуінен кейін құлдырау 9,8% деңгейінде тіркелді.
- Бұл қазақстандықтардың соңғы 25 жылдағы нақты табысының ең ірі құлдырауы. Бұл деректер дағдарыстың тереңдігі бойынша есептеулерді растайды
- «Ұлағат консалтинг групп» компаниясының зерттеуінде ҚҚС-тың Қазақстан экономикасына әсер ету моделіне сәйкес келеді.
«Модель халықтың нақты кірістерінің құлдырауы кейіннен несиелерге қызмет көрсету, оларды беру көлемінің қысқаруы, яғни ішкі сұраныстың қысқаруы және құрылыстағы айналық проблемалар, банктік және бюджеттік дағдарыстар және тағы басқалар бойынша дағдарыстық спиральді іске қосатынын көрсетеді», — делінген зерттеу хабарламасында.
Сарапшылардың айтуынша мұның себебі табыстың біркелкі бөлінбеуінде. ЖІӨ-ге шығын әдісімен қарайтын болсақ, онда Қазақстан азаматтарының жылдық табысы 70 трлн теңге. Бірақ елдегі 162 олигарх байлықтың жартысын уысында ұстап отыр.
Сарапшы Б. Зиябековтың айтуынша, ұлттық кiрiстiң едәуiр бөлiгi елеулi теңсiздiкпен сипатталады. Халықтың табысы инфляцияға жұиылып бара жатыр. Нарық заңы бойынша инфляцияға экономомикалық ресурстарымыз ғана қарсы тұра алады.
Ал бізде шикізат экспортынан өзге ресурстарымыз әлсіз
Ұлттық банк пен Үкімет мұндай жағдайда 30 жылдан бері қолдана-қолдана сары тіс болып кеткен айлықты көтеру тәсіліне ғана жүгінеді. Мұның соңы нарықтағы ақша массасын арттырып, инфляцны одан сайық қыздырып, табыс бөлінісіндегі айырмашылықтарды алшақтатып жібереді.
Қазақстандағы теңсіздіктің негізгі аспектілері:
• Табыстардың шоғырлануы: ең бай қазақстандықтардың 10% -ы ел активтерінің едәуір бөлігіне ие және барлық табыстың төрттен бір бөлігін немесе одан көбін алады.
• Халықтың едәуір бөлігінің төмен табысы: Халықтың жартысына жуығының орташа айлық табысы ең төменгі күнкөріс деңгейінен немесе ең төменгі жалақыдан төмен, бұл оларды қаражаттың көп бөлігін тамаққа жұмсауға мәжбүрлейді.
• Тұтыну құрылымындағы айырмашылық: Байлар мейрамханаларға, кафелерге және алкогольге көп жұмсайды, ал кедейлер өз шығыстарына пайыздық қатынаспен азық-түлікке 3-4 есе көп жұмсайды.
• Джини коэффициенті: Теңсіздікті өлшейтін бұл көрсеткіш елдегі табыста да, байлықта да елеулі айырмашылықты көрсетеді.
• Кредиттер мен қызметтер: Неғұрлым қамтамасыз етілген қазақстандықтар көбінесе кредит алады, ал олардың ақылы қызметтерге тұтыну шығыстарындағы үлесі аз қамтамасыз етілгендерге қарағанда түбегейлі болмаса да жоғары.
Осылайша, табыстар мен байлықты бiркелкi бөлу проблемасы Қазақстанның өткiр әлеуметтiк және экономикалық проблемаларының бiрi болып табылады.
• Байлардың 10% -ы Қазақстандағы барлық активтердің 60% -ына ие
ҚР АСПжР Ұлттық статистика бюросының (БНС) мамандары табыс бойынша өз есептерінде барлық халықты децильді деп аталатын 10 топқа бөледі. Бұл ретте кедейлер санатына халықтың ең аз қамтылған 10% -ының бірінші тобын ғана емес, одан кейінгі кемінде төрт топты да қосуға болады. Бұл топтардағы жан басына шаққандағы орташа табыс 85 мың теңгенің ең төменгі жалақысына да жетпейді. Тұтастай алғанда, халықтың бұл шартты жартысы ел бойынша жалпы табыстың 30,2% -ын ғана алады.
Статистика Қазақстанда халықтың шағын тобында табыстың айтарлықтай шоғырлануы байқалатынын растайды
- анағұрлым қамтамасыз етілген қазақстандықтардың 10% санаты бірден барлық табыс көлемінің төрттен бір бөлігін (24,1%) алады.
Маңызды ескертпе:
- БСЖ деректеріне сәйкес неғұрлым қамтамасыз етілген халықтың 10% тобына 181,3 мыңнан 1,6 млн теңгеге дейін табыс табатындар кіреді.
