«Лаффер салығы» немесе Лаффер қисығы — бұл Артур Лаффер ұсынған экономикалық тұжырымдама, ол салық мөлшерлемесі мен салық түсімдері арасындағы тәуелділікті көрсетеді: 0% мөлшерлемесі нөлге тең, 100% мөлшерлемесі нөлге тең, ал ортасында бір жерде бюджет кірісін арттыратын оңтайлы мөлшерлеме бар; салықтарды осы нүктеден жоғары көтеру түсімдерді азайтып, еңбек пен инвестицияларға ынталандыруды төмендетеді. Бұл тым жоғары салықтарды төмендету экономиканы ынталандырып, қазына кірістерін көбейтуі мүмкін дегенді білдіреді.
Негізгі ережелер мен қағидаттар:
Қисық пішін: Кесте қоңырау тәрізді, шеткі нүктелерде нөлдік түсімдер (0% және 100% ставка) және ортасында шыңы бар.
Ынталандырушы әсер: Салықтарды төмендету iскерлiк белсендiлiктi, жинақ ақшаны және инвестицияларды ынталандырады, бұл өндiрiс пен кiрiстiң өсуiне, содан кейiн салық түсiмдерiнiң ұлғаюына алып келедi.
Оңтайлы мөлшерлеме: Түсімдер барынша көп болатын белгілі бір «Лаффер мөлшерлемесі» бар; оның нақты мәнін анықтау қиын және ол елдің жағдайына байланысты.
Қолдану: Лаффер қағидаттары АҚШ-тың (рейганомика) және басқа елдердің салық саясатында экономиканы ынталандыру үшін пайдаланылды. Бизнес ағымдағы жағдайда мүмкіндіктер іздеп, тәуекелге баруға тиіс, ал мемлекеттен жеңілдіктер шығарып, макрополитиканы өзіне айналдыруға тырыспауы тиіс.
Енді бұдан әрі шегінуге орын жоқ
Қазақстан ұзақ уақыт салық режимі ең тиімді елдердің қатарында болды. Толықтай «салық офшорына» айналып кетпесек те, кәсіпкерлер салықтан жалтарудың түрлі амалын ойлап тапты. Дәл қазір жасалып жатқан реформалар бізге апатты жағдайдың алдын алуға ғана бағытталған. Егер салық мөлшерлемесін тым арттырса, салық төлейтін кәсіпкер қалмайды немесе олардың саны күрт азаяды. Бұл феноменді «Лаффер сызығы» немесе «салықтың кері әсері» деп те атайды. Сондықтан мұндай жағдайда теңгерімді ұстау өте маңызды.
Бұдан әрі ешбір салықты мүлде көтеруге болмайды. Ал су жаңа салық реформасының тиімділігін біз 2027 жылдың наурыз айында нақты айта саламыз. Осы уақытқа Серік Мақашұлы Жұманғариннің қызметіне жаман немесе жақсы деп баға беру мүлде қате. Тек 2027 жылдың бірінші тоқсаны біткен кезде ел экономикасындағы «Жұманғарин эффектісін» сараланбақ. Сарапшылар бәрі ойдағыдай босла, Жұманғарин «реформалардың атасы» деген лайықты статусымен тарихқа енетін болады.
Сарапшы Айбар Олжаевтың айтуынша, лаффер қисығы салық мөлшерлемесін көтеру мемлекеттік қазынаға көбірек ақша түсіреді деген ойдың дұрыс еместігін дәлелдеген. Кез-келген мемлекет Лаффер шегінен асып кетсе, бір сөзбен айтқанда салықты кәсіпкерлердің оны төлей алатын шамасынан асырып, ауыр қылып жіберсе, салықтың жиналуы күрт төмендейді. Демек, біреу жабылады, біреу көлеңкелі экономикаға кетіп қалады.
Қазақстан бойынша Лаффер қисығының шектері қайда?
Корпоративтік табыс салығынан бастайық.
- Қазақстан тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында КТС мөлшерлемесін 30%-дан жоғары деңгейде ұстаған, бірақ бизнеске ауыр салмақ салмау үшін оны біртіндеп төмендетіп, 2009 жылы 20%-ға түсірді.
- Көптеген дамыған елдерде де пайда салығы шамамен 20-25% аралығында.
- Бұл деңгей көптеген кәсіпорын үшін «қолайлы» деп есептеледі. Яғни мемлекет те табысын алады, бизнес те салықтан қашып, заң бұзбай-ақ жұмысын жалғастыра береді. Егер салық бұдан әлдеқайда жоғарыласа, компаниялар табысын жасырудың жолдарын іздей бастайды, инвестиция азаяды, тіпті кейбірі бизнесті басқа елге көшіруі мүмкін. Демек, КТС бойынша Лаффер қисығының бізге арналған шыңы шамамен осы 20-25% төңірегінде деуге болады. Қазіргі саясатымыз дұрыс.
- Стандартты КТС 20%, ал елеулі мультиэффектісі жоқ, бірақ супертабысты казино мен банктердің жеке тұлғаларға беретін кредиттерінен түскен табысқа 25 пайыз салық саламыз. Енді осы модельде кемінде 5 жыл жұмыс істеп көруіміз керек.
Қосылған құн салығына келсек.
«ҚҚС мөлшерлемесі неғұрлым жоғары болса, тауарлардың бағасы да соғұрлым қымбат болады. Нәтижесінде халықтың тұтыну қабілеті төмендеуі мүмкін, немесе сатушылар табысын жасырып, қолма-қол ақшамен «чексіз» сату сияқты әрекеттерге баруы ықтимал. Әлемдік тәжірибеге қарасақ, ҚҚС көбіне 15-20% аралығында бекітіледі. Мысалы, көршіміз Ресейде 22%, Еуропада кей елдерде 21-23%, ал кей Скандинавия елдерінде 25%-ға дейін жетеді. Дегенмен, салық тәртібі қатаң дамыған мемлекеттерде 20% асатын ҚҚС салығын жинау мүмкін болғанмен, экономикалық жүйесі трансформация кезеңінде тұрған елдерде тым жоғары ҚҚС көлеңкелі экономика үлесін арттырып жібереді. Дәл осы кезде Қазақстан басында ұсынылған 20% НДС-ке мүлде дайын емес еді. Сондықтан 16% белгілі дәрежеде компромисті шешім. Макро тұрғыда бұл әлі де төмен ставка, бірақ осының өзі бюджетке едәуір қосымша кіріс түсіреді. Үкімет 16%-дық ҚҚС арқылы жылына қосымша 2 триллион теңгеден астам кіріс күтіп отыр. Бірақ осы ҚҚС тұрғысында біз өзіміздің шамамызда Лаффер қисығының шегіне келген сияқтымыз. Бұл ары қарай ҚҚС-пен ойнауға болмайтынын білдіреді. Ал 2026 жылғы картинаны толық көргеннен кейін ҚҚС-ке ілінетін оборот шегіне коррекция жасауға болады. Мысалы шекті қазіргі 10 мың АЕК-тен 12 мың АЕК-ке жоғарылату сол кезде қисынды болуы мүмкін» дейді Айбар Олжаев.
Қазақстан қайтадан прогрессивті шкала енгізді
Осыған келгенде Үкімет байлар көбірек, кедейлер азырақ төлесін деген пропорция ұстанғаны көрініп тұр. Айына 150 мың теңгеден аз жалақы алатын адам жеке табыс салығын төлемейді. Айына 150 мың теңгеден көп кіріс алатындардың жылдық табысы 36 762 500 теңгеден аспаса олар бұрынғыдай 10 пайыз ЖТС төлей береді. Ал асса, табыс салығы 15% болады. Лаффер қисығы осы ЖТС-қа келгенде қиналатын сияқты. Себебі жылдық табысы 36 762 501 болған, яғни айына 3 063 541 теңге табатын адамды қаншалықты бай деп айтуға болады? Көбіне мұндай категориялы адамдардың несиелері біршама көп болады да, оларға 15 пайыз жеке табыс салығы басқа да (зейнетақы, МӘМС) әлеуметтік төлемдерді қосқанда өте ауыр болуы мүмкін. Демек прогрессивті шкаланың жылына 8500 АЕК шегі Лаффер сызығынан асып кеткен сияқты. Сондықтан 15 пайыз жеке табыс салығы салынатын прогрессивті шкала шегін жылына 8500 АЕК-тен 12 000 АЕК-ке көтерген жөн. Бұл мәселе 2026 жылдың соңында талқылана басталатынын болжап отырмын.
Қазақстан өте сүйкімді мемлекет. Салық картинасынан алғанда мемлекетіміз мейірімді және өзінің социалды идеологиясын соңына дейін ұстануға дайындығын байқатады. Қазіргі реформамен біз белгілі бір нүктеге жеттік. Енді жаңа параметрлерді іс жүзінде қолданып, өмір сүріп, бәріміз 2027 жылдары қорытынды шығарайық. Сол кезде түзейтінін түзеп аламыз.
