Қазақстан әлемде бензин бағасы ең төмен елдердің қатарына кірді.
GlobalPetrolPrices деректері бойынша 2026 жылғы 16 наурызда АИ-95 бензинінің құны литріне шамамен 0,51 долларды құрайды — орташа әлемдік деңгейден шамамен үш есе төмен — 1,37 доллар.
Қазақстанда бензин бағасы мұнай өндіру және тасымалдау шығындарының 60% -ына қалыптасады, 22% оны қайта өңдеу құнын құрайды, тағы 16% түрлі салықтар. Қалған пайданың барлығымен айналысатын сатушылар айналысады.
Арзан бензин бағалар жүргізушіл үшін тиімді.
- Бірақ сарапшылар бюджет пен экономикаға жұмсалатын жасырын шығындарға байланысты дабыл қағуда.
- АИ-92 бағасын жасанды түрде төмен ұстап тұру тек уақытша және таңдамалы түрде ғана тиімді.
- Бұл ұзақ мерзімді нарықтағы теңгерімсіздікті тудырады, бензиннің басқа маркалары құнының өсуіне итермелейді және отынның сапалы және экологиялық түріне өтуді тежейді.
Қазақстандағы бензин нарығы қазір екі әлемнің: мемлекеттік реттеу мен нарықтық экономиканың қиылысында тұр және бұл жағдайдан шығу баға саясатының тәсілдерін қайта қарауды талап етеді.
- Ал қазақстандық бензиннің мұнай өндіруші елдермен салыстырғанда жоғары бағасын көбі жоғарыда аталған дәлелдермен түсіндіруге тырысады.
- Сонымен қатар, біздің елімізде осы мұнай өнімінің бағасы қалай қалыптасатынын энергетика министрі де түсіндіре алмайды. Өйткені Қазақстанда бұл сегменттің көлеңкелі тұстары көп.
- Мұнай өндіру зауыттарын жаңартуға айтарлықтай қаражат бар. Ал төртінші мұнай зауыты әлі салынбаған.
- Осы уақытқа дейін ешкім де жыл сайын егін егу және астық жинау кезеңдерінде бұл кәсіпорындардың неге жөндеуге жабылатынын жүйелі түрде түсіндіре алмады.
Алайда отынның қолжетімділігінің артында анағұрлым күрделі экономикалық модель тұр:
- арзан бензин — бұл тегін ресурс емес, ұзақ мерзімді перспективада экономиканың тиімділігін төмендететін және төмен бағаларға тәуелділікті қалыптастыратын реттеу мен жанама шығындардың нәтижесі.
Жаһандық рейтингте Қазақстан ресурстық база немесе субсидиялар арқасында отын қолжетімді болып қалатын мемлекеттермен қатар тұр
Ливия, Иран, Венесуэла, сондай-ақ Кувейт, Алжир, Түрікменстан, Мысыр, Катар, Сауд Арабиясы, Бахрейн және Оман елдерінде бағаны әлеуметтік саясат элементі ретінде ең төменгі деңгейде ұстап тұрады. Бұл ретте бірқатар жағдайларда мұндай модель экономикадағы құрылымдық ауытқулармен және шикізат секторына жоғары тәуелділікпен сүйемелденеді.
Қазақстан бұл қатарда неғұрлым орнықты болып көрінеді, алайда бағаны қалыптастыру қисынының өзі ұқсас болып қалады — мемлекеттік реттеу елеулі рөл атқарады.
Экономистердің айтуынша, ресурстардың төмен бағасын ұзақ уақыт сақтау масылдық мінез-құлықты қалыптастыруы мүмкін.
Отын арзан болып қалғанда, бизнес пен халықтың энергия тиімділігін арттыруға, көлікті жаңғыртуға және шығындарды оңтайландыруға ынталандыруы төмендейді. Ресурс әрқашан төмен бағамен қолжетімді болады деген сезім туындайды, бірақ шындығында оның құны экономика ішінде ғана қайта бөлінеді.
Сондықтан экономикалық теорияда қарапайым принцип әрекет етеді: тегін ештеңе жоқ. Егер тұтынушы аз төлесе, онда айырмашылықты мемлекет, сала немесе болашақ инвестициялар жабады.
Бензин бағасының төмендігі бірден байқалмайтын бірқатар жүйелі әсерлерді тудырады.
- Біріншіден, бұл бюджетке және мұнай өңдеу секторына қысым. Шектеулі маржиналдық жаңғырту мен инвестициялар үшін мүмкіндіктерді төмендетеді.
- Екіншіден, отынды ішкі тұтыну күшеюде. Бұл жолға түсетін жүктеменің өсуіне, шығарындылардың ұлғаюына және инфрақұрылымның тез тозуына алып келеді.
- Үшіншіден, көршілес елдермен баға алшақтығы туындайды, бұл отынның елден тысқары жерлерге ағынын ынталандырады — заңды да, көлеңкелі де нысанда.
Ұзақ мерзімді перспективада мұндай факторлар экономиканың жалпы тиімділігін төмендетуі және бензин бағасында тікелей көрінбейтін қосымша шығыстарды тудыруы мүмкін.
Дамыған экономикалармен қарама-қарсылық
- Еуропада, Жапонияда және Оңтүстік Кореяда бензин едәуір қымбат тұрады — жиі литрі 2-3 доллардан асады.
Бұл ресурстардың жетіспеушілігімен емес, саналы саясатпен байланысты. Жоғары бағалар инфрақұрылымды, экологиялық жобаларды және қоғамдық көлікті дамытуға бағытталатын салықтар есебінен қалыптасады.
Қазақстан үшін отын бағасының төмендігі маңызды әлеуметтік фактор
Алайда, бір мезгілде елдің алдында саланың тиімділігін біртіндеп арттыру міндеті тұр. Бұл отынның қолжетімділігі мен нарықтық тетіктер арасындағы теңгерімді іздеу қажеттігін білдіреді.
Сарапшылардың атап өтуінше, ағымдағы модельдің сақталуы қысқа мерзімді перспективада мүмкін, бірақ ұзақ мерзімді модельде баға белгілеуге неғұрлым икемді тәсіл талап етіледі.
Қазақстан бүгінде ең қолжетімді бензині бар елдердің қатарында, бұл айтарлықтай экономикалық артықшылықтар береді.
Бірақ арзан отын — бұл «арзан өмірдің» белгісі емес, реттеудің күрделі жүйесінің нәтижесі. Және басты сын-қатер — бұл артықшылықтың экономикалық тиімділіктің төмендеу факторына айналмауын, ал одан әрі даму үшін негіз болуын қамтамасыз ету.
Энергетика министрлігі АИ-92 нарықтық бағасына көшу бірқалыпты болады деп мәлімдейді. Сарапшы Айбар Олжаевтың айтуынша, АИ-92 құнын бақылау маңызды, себебі еліміздің автопаркінің басым бөлігі ескі автомобильдерден тұрады.
Сарапшының пікірінше, мемлекет АИ-92 төмен бағасын сақтап отыр, бұл инфляцияны ұстап тұруға және отынның қолжетімділігін қолдауға көмектеседі.
Дизель және нарыққа әсері
А. Олжаевтың айтуынша, дизель отыны едәуір қымбаттады. РФ мен Қазақстан арасындағы баға айырмашылығы бір-біріне жақындап келе жатыр. Сарапшы сондай-ақ АИ-92 реттеу тауарлар құнының өсуіне жол бермейтінін, өйткені көлік шығыстары түпкілікті өнім бағасына тікелей әсер ететінін атап өтті.
Бағаны одан әрі реттеу керек пе
Олжаев мемлекет АИ-92 бағасын бақылауда ұстап тұра беретінін айтып өтті. Бұдан басқа, ол өзіндік құнды төмендету және бағаны қолжетімді деңгейде ұстап тұру үшін отын өндірісін дамытуға, атап айтқанда Қазақстанда жаңа МӨЗ салуды тездету, неғұрлым сапалы отынды талап ететін қазіргі заманғы автомобильдерді қолдау керек.
Баға бүғаудан шыққан соң өсті. Оны бәріміз сезіндік.
- Үкімет АИ-92 бақылауды жалғастыруда.
- Сарапшылар өндірісті дамыту және экологиялық тиімділік туралы ғана емес, еркін нарық туралы да ойлауға шақырады.
Мұнай-газ саласының сарапшысы Асқар Исмаиловтың айтуынша, бір литр бензин үшін 300 теңге психологиялық белгі. Себебі мұнай бағасы құлдырап тұр. Сарапшының айтуынша, Қазақстан үшін басты қауіп — шикізаттың жоғары құны емес, логистика. Бензиннің ішкі бағасына келетін болсақ, ең танымал АИ-92 литріне 300 теңге психологиялық белгіге дейін секіруі мүмкін. Қазақстанда бензин жай ғана тауар емес екенін түсіну керек. Бағаның өсуі экономкианың барлық саласына әсер етеді.
