Шағын және орта бизнесті субсииялау айналысындағы пікір-талас толастаған емес. Бірі қолдайды, бірі терістейді. Базалық мөлшерлемені төмендету немесе жоғарылату туралы да тоқтамды пікір жоқ.
2026 жылғы қаңтарда Ұлттық банк базалық мөлшерлемені жылдық 18% деңгейінде сақтап қалды. Бірақ бизнес үшін теңгенің құны қымбаттап кетті. Банк секторының деректері бойынша 2025 жылдың соңына қарай бизнес үшін кредиттер бойынша орташа алынған ставка 18-22% диапазонында болды, ал шағын өндіріс үшін — көбінесе осы дәліздің жоғарғы шекарасына жақын.
Сарапшылар мәселе тек ставкаларғада ғана емес. Банктік кредиттеу шолуларының деректері бойынша шағын бизнес тарапынан кредиттерге бұрынғы деңгейде. Кәсіпкерлік белсенділік бар, бірақ банк жүйесі оны ұзақ мерзімді қаржыландыруға айналдыруға асықпайды. Кез келген мемлекетте экономикаға кредиттік қолдау екі негізгі арна бойынша жүреді: бизнеске кредиттер өндірістік қуаттарды құруға және кеңейтуге және айналым қаражатын толықтыруға мүмкіндік береді, халыққа кредиттер — тауарлар мен қызметтерге тұтынушылық сұранысты ынталандырады және бөлшек тауар айналымын ұлғайтады. Қазақстан шикізат бағыты күшті ел болып табылады, онда бұл сектор дәстүрлі түрде не топішілік қаржыландыруды, не шетелдік қорландыруды, не мемлекеттік активтерді тартады. Бірақ қазір бұл мүмкіндіктер тіпті осы сектор үшін де, оның ішінде Украинадағы соғыстың салдарына байланысты едәуір тарылып жатыр. Мұндай жағдайда ЖІӨ өсуінің маңызды факторы халықтың сатып алу қабілеттілігі мен сатып алу белсенділігін қолдау болып табылады, оның ішінде — жеке тұлғаларға тұтынушылық кредит беру арқылы, бірақ біз жазғанымыздай, мұнда да процесс баяулайды.
Осылайша, қазақстандық несие нарығы бүгінде молығудан әлдеқайда алыс. Бірақ реттеушілер қоғам алдында емес, тек жоғары кабинеттерде ғана жауап беретін инфляция алдындағы қорқыныш оларды мәселені шешуге емес, оны бұрышқа итермелеуге мәжбүрлейді.
Банктер — «экономиканың айнасы» емес
Қаржыгер Бейсенбек Зиябековтың айтуынша, банк жүйесі экономиканың бренды емес, ол сұранысты қалыптастырады. Несие жүйелі түрде тұтыну мен саудаға кететін болса, өндіріс екінші планға ысырылып қалады. Қазақстанда бизнесті несиелеу неге төмендейді? Нақ 2008-2009 жылдардағы дағдарыстан кейін Ұлттық қорда көп ақшасы бар мемлекет бір кездері жеткілікті бәсекелестік пен нарықтық қаржы секторына кіріп, ақшаны нарықтық емес тәсілмен өте төмен бағамен үлестіре бастады. Мұндай араласу дағдарысты жеңу үшін қысқа мерзімді шара ретінде қажет болуы мүмкін, бірақ одан кейін 15 жылдан астам уақыт өтті, ал мемлекет қаржы нарығындағы нарықтық қатынастарға өзінің араласуын жалғастыруда.
Нарықтық емес пайыздық мөлшерлемелер бойынша несие бере отырып, мемлекеттің коммерциялық банктерде жоқ бәсекелестік басымдығы бар. Бүкіл банк жүйесінің кредиттік портфелімен салыстырғанда мемлекет кредиттердің өте аз бөлігін субсидиялайтынына қарамастан, мұндай тәсіл барлық ағымдағы және әлеуетті қарыз алушылар банктердің пайыздық мөлшерлемелерін әділетсіз деп санайды және қолдан келгенімен арзан мемлекеттік қаржыландыруды алып тастауға тырысады. Бұл банктердің нарықтық ставкалар бойынша берілетін кредиттік портфельдерінің өсуін айтарлықтай шектейді.
Тіпті банктер қаржы нарығының осы секторларындағы мемлекеттік бағдарламаларға қатысса да, олар қарыз алушыларға арзан мемлекеттік қаржыландыруды беру бойынша үкімет немесе Ұлттық банк агенттері ғана болады. Яғни, осы секторларда банктер үшін бәсекелестік және нарықтық қатынастар сияқты ұғымдар толығымен жойылды.
Ал Ұлттық банк мемлекеттік жеңілдікті қаржыландырумен бірінші болып күресуі тиіс емес пе, оның орнына ол мұны жетістік ретінде көрсетеді. Осылайша, Ұлттық банк экономикаға екі мәрте соққы береді, себебі бұл қаржыландыру баспа станогының есебінен жүзеге асырылады, сол арқылы инфляцияны тездетеді.
Халықаралық даму институттары егер банктер дамушы экономикаларда тек қана микроэкономикалық логиканы ұстанса, бұл макроэкономикалық теңгерімсіздіктердің: импорттың өсуіне, индустриясыздануға және сыртқы күйзелістерге осалдыққа әкелетінін бірнеше рет көрсетті.
Қазақстанда базалық мөлшерлемені төмендету туралы әңгіме кей кезде нарық заңынан қайшы кетіп қалатынын сарапшылар жиі айтады. Басқаша айтқанда базалық ставка, кредиттердің нақты құны мен өнеркәсіптік белсенділік арасында тұрақты корреляция жоқ. Себебі банк жүйесі экономикалық өсудің трансмиссиялық тетігі болып табылмайды. Мемлекет реттеуші арқылы бір басымдықтарды декларациялайды. Екі арадағы архитектуралық сәйкессіздік сақталғанша, «арзан несиелер» туралы кез келген пікірталас саясаттың имитациясы болып қала береді.
