Қазақ поэзиясының көгінде мәңгілік жұлдыз болып қалған Мұқағали Мақатаевтың туғанына биыл 95 жыл толып отыр. Бұл — бір ғана әдеби күн емес, ұлттың рухани жадын жаңғыртатын, қазақ сөз өнерінің терең тамырына қайта үңілуге мүмкіндік беретін айтулы белес. Ақын есімі аталған сайын поэзия мен шындық, ар мен азаматтық, махаббат пен мұң қатар ойға оралады.
Мұқағали уақыттан биік тұрған тұлға. Ол өз дәуірінің ғана емес, кейінгі ұрпақтың да жан айқайын дәл танып, жыр арқылы сөйлей білген сирек құбылыс.
Қарасаздан басталған ғұмыр, халыққа жалғасқан жыр
Мұқағали Мақатаев 1931 жылы Алматы облысының Қарасаз ауылында дүниеге келді. Тағдыр оған ұзақ ғұмыр бұйыртпады, небәрі 45 жыл. Алайда сол қысқа ғұмырға ол тұтас бір халықтың мұңын, арманын, сүйіспеншілігін сыйдыра алды. Оның поэзиясы жасандылықтан алыс, өмірдің өзінен өрілген шынайы жыр.
Мұқағали өлеңдерінің құдіреті қарапайым тілмен күрделі ой айтуында. Ол «биік поэзияны» биіктен емес, жерден, халықтың жүрегінен іздеді. Сол себепті де ақын жыры ел жадында жатталып қалды.
Мұқағали Мақатаевты тек лирик ақын ретінде шектеу — тарихи әділетсіздік. Ол қазақ журналистикасының дамуына да белсене атсалысқан қаламгер. «Социалистік Қазақстан» (қазіргі Egemen Qazaqstan), «Мәдениет және тұрмыс», «Жұлдыз» журналдарындағы қызметі барысында ол ұлттық баспасөзге ой тереңдігін, тіл тазалығын, азаматтық жауапкершілікті ала келді.
Ақынның 95 жылдық мерейтойы аясында Жетісу облыстық Бикен Римова атындағы академиялық драма театры көрерменге «Мұқағали» атты моноспектакль ұсынды. Бұл қойылым театрдың академиялық мәртебе алғаннан кейінгі алғашқы премьерасы ретінде де тарихи мәнге ие.
Қойылымның басты ерекшелігі — дәстүрлі сахналық шешімдерден, саналы түрде бас тартуында. Режиссер Ұлан Ахметов спектакльді поэтикалық диалог форматында құрып, көрерменді ақын өміріне сырттай бақылаушы емес, ішкі сырлас ретінде тартуды мақсат еткен.
«Мұқағалиды сахнада «ойнаудың» қажеті жоқ. Онымен сырласу керек. Біз ақынды көшіргіміз келмеді, оның жан әлеміне жақындағымыз келді», — дейді режиссер.
Қойылым идеясының авторы Сұлтан Срайлов. Материал бұған дейін сахналанғанымен, бұл жолы моноспектакль форматында қайта өңделіп, мазмұны ықшамдалған. Бастапқыда бірнеше бөлімнен тұрған қойылым 45 минуттық жинақы, көркем формаға түсірілген. Ең күрделі тұсы өлең мен ойдың ішінен ең қажеттісін таңдап, тұтастықты жоғалтпау болған.
Спектакль театр фойесінде өтті. Арнайы сахна, күрделі жарық немесе дыбыстық эффектілер қолданылмады. Бұл режиссерлік шектеу емес, керісінше көркемдік шешім. Кеңістік пен минимализм поэзияның өзіне жол ашты.
Басты рөлді Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Сафуан Рысбайұлы сомдады. Сонымен қатар спектакльде Дархан Дүйсенов, Күнекей Мұхтархан, Ариза Аскарова, Қарақат Шындаулет, Әсем Мұратова қатысып, символикалық бейнелер арқылы қойылымның философиялық қабатын тереңдете түсті. Музыка авторы — Тұрсынжан Шапай.
Мұқағали Мақатаев қазақ поэзиясын жаңа белеске көтерді. Оның «Аққулар ұйықтағанда», «Райымбек, Райымбек!», «Моцарт. Жан азасы» сынды поэмалары ұлттық әдебиеттің алтын қорындағы шығармалар.
Ақын поэзиясы тек өткеннің естелігі емес. Ол бүгін де өзекті. Себебі Мұқағали адам туралы, өмір туралы, ар туралы жазды. Ал бұл ұғымдар ешқашан ескірмейді.
Мұқағалидың 95 жылдығы — өткенге тағзым ғана емес, бүгінгі рухани деңгейімізбен бетпе-бет келу. Бұл сөз алдында, рух алдында өз-өзімізге қойылатын сұрақ. Жетісуда сахналанған моноспектакль соның жарқын дәлелі. Мұқағали — өткен шақта қалған ақын емес. Ол бүгінмен бірге тыныстап тұрған мәңгілік жыр.
