Пікірлер әртүрлі. Сарапшылардың көбі бұл жылды дағдарыстан тыс тұратын, бірақ қырық құбылып тұратынын айтып жатыр. Себебі экономикалық контур орташа тәуекелге ие, бірақ ол әзірше ресурстар бар.АҚШ-тың сауда соғыстары мен тарифтік саясаты аясында шикізат тәуелділігі (мұнай, металдар) мен мұнай бағасының құбылмалылығы қатты қысым көрсететінін осыған дейін айтқанбыз.
Белгілі сарапшы Уалихан Төлешевтің айтуынша, 2026 жыл дағдарыс жылы деп бағдарланбағанын айтады. Жеткілікті алтын-валюта резервтері, өткір борыш тұзағының болмауы және салыстырмалы макроэкономикалық тәртіп маңызды тежеуші факторлар болып табылады.
- Әлеуметтік контур тәуекелдің басты көзі болып табылады.
- Негізгі кернеулер өңірлік теңгерімсіздіктер (орталық-периферия) арқылы қалыптасады.
- Жастар өз үмітін әлеуметтік лифтіге айналдырғысы келеді.
- Реформалардан «көзге көрінбейтін нәтижесіз» шаршау апатия мен көңілсіздікке әкеледі. Кедейшілікке емес, әділетсіздікке сезімталдықтың өскені байқалады.
«Сондықтан жергілікті әлеуметтік дағдарыстардың ықтималдығы — орташа (40-50%)» дейді сарапшы.
Оның айтуынша, саяси-институционалдық контур — бұл көптеген осалдықтар бар жұқа мұз аймағы. Институттардың реформалары аяқталмағандықтан, ал күтулер жоғары. Парламент пен партиялар әзірге нақты мүдделер қақтығысының арнасына айналған жоқ. Сот жүйесі сенімсіздіктің басты көзі болып табылады.«Сондықтан сырттан туындаған дағдарыстың ықтималдығы төмен (15-20%), бірақ оның салдары пропорционалды түрде үлкен болады. Сондықтан 2026 жыл — тағдырдың нүктесі емес, таңдау нүктесі. Дағдарыс «тарих осылай құрылғандықтан» мүмкін емес
ал егер үш фактор сәйкес келсе — басқару қателігі, әлеуметтік сезімталдық және сыртқы немесе экономикалық күйзеліс» дейді сарапшы.
Үкімет басына Қазақстанға бүгінде әкімші немесе бухгалтер емес, геоэкономика абстрактілі макромодельдерден маңызды екенін ғана емес, мүдделер жүйесі екенін түсінетін адам керек
Саяси экономика экономика мен биліктің заңдылығының өзара байланысын көріп, нарықтың қайда жұмыс істейтінін, ал қайда ережелер мен шектеулер қажет екенін түсінумен ерекшеленеді. Ол бытыраңқы шаралар жинағын емес, бірыңғай экономикалық баяндама құруға қабілетті.
«Үкімет басындағы саяси экономика бағдарламалар жинағы емес, біртұтас экономикалық доктрина жинауы тиіс. Салдары мен жазаларынсыз қолмен «өрт» араласуды тоқтату. Әлеуметтік саясатты, өнеркәсіптік саясатты және фискалдық тәртіпті қатаң ажырату керек. Мемлекеттік холдингтерді саяси басқару режимінен ашық экономикалық жауапкершілік режиміне көшіру. Сондай-ақ сыртқы геоэкономикалық стратегиямен экономиканы келiсу.
Бұл кез келген «циклдер» мен «генераторлардан» гөрі маңызды, себебі тарих көрсеткендей, мемлекеттер дағдарысқа жұлдыздар сәйкес келген кезде емес, олардың экономикалық қисыны айқын болмаған кезде кіреді.Осы тұрғыдан алғанда 2026 жыл «өркениеттік код» үшін емес, биліктегі экономикалық ойлау сапасына арналған емтихан болады» дейді Уалихан Төлешов.
