Соңғы 5 жылдағы БЖЗҚ-дағы өзгерістер жинақ қаржысының артық бөлігін әлеуметтік жағдайын жақсартуға көмектесті. Бірақ өткен жылдан бері осы мүмкіндіктің тиімсіз тұстары да байқалып, қаражатты мерзімінен бұрын алу мәселесі тағы да талқылануда. Бұдан бұрын да жазғанымыздай, Отбасы банкі осы жылдың 11 қыркүйегінде біржолғы зейнетақы төлемдерін пайдалану жөніндегі уәкілетті оператор ретінде бір жыл бұрын тістерді емдеуге арналған өтінімдерді ресімдеу кезінде осы қаражатты мақсатсыз пайдалану және құжаттарды бұрмалаудың көптеген фактілерін жария еткенін еске салды. Сол кезде Денсаулық сақтау министрлігі Емге ЕПВ пайдалану ережесіне өзгерістер енгізді және олар 2025 жылдың 27 сәуірінен бастап күшіне енді.
Сол сәттен бастап Отбасы банкі жағдайды талдап, ережеге енгізілген өзгерістер БЖЗ-ны мақсатсыз пайдалану схемаларының жолын кесуге ешқандай әсер етпеді деген қорытындыға келді. Осыған байланысты Министрлер кабинетінде бірқатар кеңестер өткізу туралы бастама көтерілді, олардың қорытындысы бойынша 2025 жылдың 15 қыркүйегінен бастап 2026 жылдың 15 сәуіріне дейін enpf-otbasy.kz платформасында тістерді емдеуге өтінімдер қабылдауды тоқтату туралы шешім қабылданды.
Сонымен қатар, Отбасы банкінен кейін Денсаулық сақтау министрлігі қыркүйекте «Ашық НҚА» порталында «ҚР Денсаулық сақтау министрінің 2021 жылғы 15 ақпандағы № ҚР ДСМ-18 «Емдеуге арналған БСВ пайдалану ережесін бекіту туралы» бұйрығының жобасын жариялады, онда стоматологиялық қызметтерге БСВ пайдалану нормаларын алып тастауды ұсынды зейнетақы жинақтарын мақсатсыз пайдалану жағдайларының анықталуына байланысты (тістерді протездеу, имплантациялау). Ведомствоның бастамасы азаматтардың қатты реакциясын тудырды деуге болады.
Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры (БЖЗҚ) жүргізген талдауларында 2021 жылғы 1 қаңтардан 2025 жылғы 31 желтоқсанға дейінгі кезеңде біржолғы зейнетақы төлеміне арналған жалпы сомасы 5,55 трлн теңгені құрайтын 4,2 млн өтініш орындалған.
- Алынған ақша ның көп бөлігі (4,56 трлн теңге) тұрғын үй жағдайларын жақсартуға бағытталған.
- Ал емделуге мақұлданған қаражат көлемі 984,93 млрд теңгені құраған.
- Үй алуға – 2,17 трлн теңге,
- үйге арналған жинақты толықтыру – 592,92 млрд теңге,
- стоматологиялық қызметтер – 654,25 млрд теңге..
Сарапшылардың ескертуінше, БЖЗҚ-дан қаражатты жеткілікті шектен тыс жаппай алу зейнетақы жүйесінің ұзақ мерзімді тұрақтылығына қауіп төндіреді және болашақта тым төмен төлемдерге алып келеді. Емдеуге, әсіресе офтальмологияға арналған қаражатты пайдаланудың өскені байқалады, бұл ретте шоттардың сарқылуын болдырмау үшін ережелер мен шектеулерді қатайту талқыланады.
Halyk Finance басқарма төрағасының кеңесшісі Мұрат Темірханов 2021 жылдан бастап БЖЗҚ қаражатын тұрғын үй мен емделуге пайдалануға рұқсат беру қате болғанына сенімді. «Егер адамдар зейнетке шыққанға дейін ақша алатын болса, олар ешқашан лайықты қартаю үшін жеткілікті сома жинай алмайды. Ал бюджеттік зейнетақылар жетіспейтін жинақтарды өтеуге тым аз», деп атап өтті сарапшы.
Ол зейнетақы активтерінің табыстылығының төмендігі азаматтардың жүйеге деген сенімін төмендетіп, көбі жинақтарын мерзімінен бұрын алудың кез келген тәсілдерін іздей бастағанын, кейде жалған схемаларға және комиссиямен делдалдарға жүгінетінін атап өтті.
Тұрақты зейнетақы жүйесіне үш қадам
Мұрат Темірханов зейнетақы жүйесін тұрақтандыру үшін үш шешім ұсынады:
- Тұрғын үйге және басқа да мақсаттарға мерзімінен бұрын алып қоюға толық тыйым салынсын.
- Жаңа жарналардың 5% -ын БЖЗҚ-ға шартты-жинақтаушы жарнадан толық жинақтаушы жарнаға айналдыру.
- Неғұрлым табысты инвестициялық стратегияларды қолдану және елдің қор нарығын дамыту.
«Бұл шаралар болашақ зейнеткерлерге тиісті төлемдерді қамтамасыз етуге және бюджетке түсетін жүктемені азайтуға мүмкіндік береді», — деп түйіндеді сарапшы.
«Tengenomica» арнасы сарапшыларының пікірінше, бұған дейін болған үрдістерді кездейсоқ деуге келмейді. Зейнетақы женаты алу тарихы кейінгі айларда бір-біріне ұқсас сценарийде жалғасты. Алдымен стоматология, содан соң офтальмология, кейін пластикалық операция тоқтатылып, белсенділік толқыны бірінен соң біріне ауып отырған.
«Схемалармен күрестен кейін халық үшін шынайы мүмкіндіктер де қысқарып жатыр. Шынымен емге мұқтаж адам өзгенің теріс әрекеті салдарынан емге зейнетақы қаржысын пайдалана алмайтын болды. Қаржыландыру арнасы зиянды болғандықтан емес, оны біреу өте тиімді пайдалануды үйренгендіктен жабылды. Мүмкін барлық тыйымды қайтарып, бұрынғыдай тек жинақтауды қалдыру оңай болар», дейді сарапшылар.
Жинақтағы артық ақшаны пайдалану мүмкіндігі елде БЖЗҚ-дан жаппай ақша алуға ұласып кетті.
Экономист Мағбат Спановтың пайымдауынша, БЖЗҚ қаржысының халық пен экономиканың әлеуетін көтеруге жұмсалғаны дұрыс бағыт. Бірақ қаржы көлеңкелі секторға кетсе, бұл экономикалық реформаларды қабылдауда да, зейнетақы жүйесінде де жағымсыз көрініске әкеледі. Мұның бәрі экономикаға кері әсерін тигізеді.
