Halyk Finance сарапшыларының пікірінше, экономиканы әртараптандыруға қол жеткізілген жоқ. 2026 жылдың болжамына сәйкес экономикалық өсімді 5.4 пайыз. Сарапшылардың сөзінше осы өсімді қамтамасыз етіп келген ресурстар сарқыла бастады. Биылғы өсімді 4-4.5 деңгейінде ұстап тұрудың өзі жетістік.
- 2026 жылы мұнай өндіру көлемінің өсуін күтпейді.
- 2026 жылы салықтық мөлшерлемелердің өсуі, инфляцияның жоғары деңгейі өсімді теже йтін фактор ретінде қабылданып жатыр.
Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, экономикалық индикатор (ҚЭИ) 2026 жылғы қаңтарда жылына 2,8% -ға төмендеді. Ол 2025 жылғы (4,5% г/г) және 2024 жылғы (9,4%) қаңтар көрсеткіштеріне қатысты елеулі төмендеуді көрсетіп, соңғы төрт жылдағы ең төменгі мәнге жетті.
Экономикалық талдаушы Мұрат Темірхановтың айтуынша, 2025 жылғы 6%-дық өсім сапасыз өсім. Оған Ұлттық қордың трансфері, үкіметтің шетелден қарыз алуы әсер етті. Бірақ бұл өсім халықтың табысына әсер ете алмады. Ұлттық банк өкілдері мен тәуелсіз макроэкономистер мұндай өсім экономика қызып кеткенде байқалатынын айтады. 2024 жылы ІЖӨ 4,8%-ға өскен кезде халықтың нақты табысы оң болды, ал биыл минус болды.
Экономика технологиялық тауар және инвестиция есебінен ғана сапалық өсімге ие болады. Бұл үшін толыққанды нарықтық экономика мен толыққанды бәсекелестік болуы тиіс, бұл Қазақстанда жоқ. Біз қазір толыққанды нарықтық экономикадан кері бағытта жылжып жатырмыз. Келер жылы мұнай экпортының өсімі тежеледі. Ұлттық қордың трансфері шектеліп, салықтар да өседі. Осының барлығы 2026 жылы экономика өсімінің 4,5%-ға дейін баяулауына, тіпті одан да төмен 3,5%-ға дейін төмендеп кетуі мүмкін. Тағы да қайталаймын, 3,5%-дан көтерілу үшін түбегейлі құрылымдық реформалар жасау қажет. Бұл реформалар бірінші кезеңде өте ауыр болады. Алайда, егер Қазақстан бірінші кезеңнен табысты өтсе, онда экономиканың жағдайы мен халықтың әл-ауқаты күрт жақсарады. Тағы да қайталаймын, халықтың әл-ауқатына құрылымдық реформалардың нәтижесі жақсартады. Қазір бастапқы кезеңінде, өте ауыр кезеңінде тұрмыз. Осы кезеңнен өтсек, экономиканың жағдайы мен халықтың әл-ауқаты күрт жақсарады.
Саяси экономикалық талдау орталығының жетекшісі Рахымбек Әбдірахмановтың айтуынша, экспорттық шикізатқа тәуелділіктің сақталып отыр. Ресми статистика бойынша 2024 жылғы қаңтар-маусымда шикі мұнай мен мұнай өнімдеріне экспорттың 55,9% -ы, яғни валюталық түсімнің негізгі бөлігі тиесілі болды. Бұдан кейін фискалдық тәуелділік, атап айтқанда, ХВҚ мәліметінше, тек мұнай экспорттық түсімдері ғана мемлекет кірісінің шамамен 26% -ын береді, ал бюджеттің ағымдағы жұмсақтығы Ұлттық қордың ірі трансферттерімен қолдау табады. «Halyk Finance бағалауы бойынша, 2025 жылдың бірінші жартыжылдығында Ұлттық қордың трансферттері барлық бюджет кірістерінің 21,5% -ын құрады, яғни бұл жастық емес, кіріс базасының жүйелі бөлігі. Ең бастысы, мұндай жүйедегі қажетті және жақсы жазылған экономикалық бағдарламалардың өзі сыбайлас жемқорлық және басқару шығындары мен әлсіз құқық қолдану арқылы жейді», — деп есептейді Р.Әбдірахманов.
Оның атап өтуінше, қазір мемлекеттік қарыздар шын мәнінде қағазға қарағанда аз нәтиже сатып алады, ал сот төрелігінің сапасы мен меншік құқығын қорғау инвестиция мен бәсекелестіктің созылмалы шектеушісі болып қала береді.
«Еңбек нарығы өнімді, жақсы ақы төленетін позициялардың жеткілікті санын бермейді»
Халық табысының тұрақты өсуіне келетін болсақ, бұл сапалы жұмыс орындарын ашпай мүмкін емес, дейді сарапшы.
«Бұл жерде Қазақстан құрылымдық қабырғаға сүйенеді: ресми жұмыссыздық деңгейі төмен болған кезде еңбек нарығы білім мен біліктілік деңгейіне сәйкес келетін өнімді, жақсы ақы төленетін позициялардың жеткілікті санын бермейді. OECD Қазақстанда жұмыспен қамтылғандардың едәуір бөлігінің өнімділігі төмен қызмет түрлеріне шоғырланғанын және проблема тек «қанша жұмыспен қамтылғандар» ғана емес, олардың қайда және қандай өнімділікпен айналысатынын тікелей белгілейді», дейді сарапшы.
Оның пікірінше, тиімсіз мемлекеттік және квазимемлекеттік шығындардың қысқаруы қысқа мерзімде өсімді баяулатуы мүмкін.
«Бірақ ештеңені өзгертпесек, біз бір циклде өмір сүретін боламыз: мұнай өсімі — инфляция — девальвация — тағы да шикізатқа тәуелділік. Шын мәнінде, таңдау қарапайым. Немесе өнімділік пен жаппай табыс өсетіндей етіп экономиканы қайта құру. Не ағымдағы модельді сақтап қалу, және келесі сыртқы шок — мұнай бағасының құлдырауы болмайынша, онда экспорттық түсімнің күрт қысқаруы, теңгеге қысым және валюталық резервтердің жылдам өтуі болады», — деп атап өтті сарапшы.
Осындай сәтте жасырын құрылымдық проблемалар: әлсіз өңдеу, импортқа тәуелділік, технологияның жоқтығы, өнімділігі жоғары компаниялардың тар тобы пайда болады.
«Сонда шикізаттық рентасыз экономика күрделі өнім шығармайды, жеткіліксіз сапалы жұмыс орындарын құрады және кірістер мен шығыстардың жоғары деңгейін ұстап тұра алмайды», — деп түйіндеді Р.Әбдірахманов.
