Орталық Азия елдерінің Қытай кредитіне деген тәуелділігі артқан. Дүниежүзілік банк статистикасында бес елдің ішінен тек Қазақстан ғана сыртқы қарыз жүйесінің диверсификациясын жасай алды. Сондықтан бізде ғана Қытайға деген қарыз тәуелділігі жоқ.
Орталық Азия қытайлық капиталға тығыз байланысты, бірақ Қазақстан оған толығымен тәуелді емес. Орталық Азия республикаларының Бейжіңге тәуелділігін бағалай отырып, FINANCE.kz Telegram-арнасының авторлары осындай қорытынды жасады. Telegram-арна Орталық Азия республикаларының жалпы сыртқы борышының пайызына байланысты деректерді келтіреді:
Қырғызстан — 30,5%;
Тәжікстан — 16,1%;
Түрікменстан — 13,4%;
Өзбекстан — 7,5%;
Қазақстан — 3,6%.
«Қырғызстан мен Тәжікстан ХВҚ, Дүниежүзілік банк деректеріне негізделген біріктірілген бағалау бойынша іс жүзінде Қытайға жоғары борыштық тәуелділік аймағында тұр. Кестеде борыштық міндеттемелер құрылымындағы қытай капиталының пайызы бойынша деректер. Бұл несиелер күрделі инфрақұрылымға — энергетикаға, жолдарға, көпірлерге берілді», — деп нақтылады арна авторлары.
Оқырмандарды Қытайдың классикалық кредитор ретінде емес, жүйелік инвестор ретінде кіретінін ұмытпауға шақырады.
«Ол ақша береді, құрылыс салады және жиі жобаларға өзі қызмет көрсетеді. Қысқа мерзімді перспективада бұл жаппай пайда, ал ұзақ мерзімді перспективада — тәуелділік тәуекелі», — деп сенеді авторлар.
Осының аясында Қазақстан барынша әртараптандырылған болып көрінеді.
«Қытай қарызының үлесі өңір бойынша орташадан айтарлықтай төмен — демек, маневр жасау үшін кеңістік көп және саяси тәуекелдер аз. Бұдан басқа, жобалар бойынша әртараптандыруды атап өткен жөн — қытай капиталының Қазақстандағы экономиканың стратегиялық салаларына шоғырлануы жоқ», — деп түйіндеді арнаны FINANCE.kz.
Ал тәуелсіз сарапшы Айбар Олжаев кредитор ретінде Қытай «өзім ақша беремін — сол ақшаға өзім салып беремін – қанша ақша жұмсадым, соны қайтарасыңдар» деген модельмен жұмыс істейді. Сонда Қырғызстан мен Тәжікстанда Қытай ақша берген құрылыста тек Қытай компаниялары жұмыс істейді. Демек Қытай берген ақшаны Қытай компаниялары табыс ретінде қайтарып алады. Оған қоса Қырғызстан мен Тәжікстан қарыз болып қалады. Ал Қазақстан Қытаймен кредитор емес, инвестор моделімен жұмыс істеуде. «Себебі, Қытай біз үшін соңғы инстанция емес. Біздің инвестициялық деңгейдегі ВВВ+ кредиттік рейтингіміз кез-келген халықаралық қордан, ұйым мен банктен оңай кредит алуға мүмкіндік береді. Сол себепті Қытай компаниялары Қазақстанда әлем инвесторларына берілген жалпы ереже бойынша жұмыс істейді. Бұл — «Жоба ұнаса инвестор ретінде ақшаңды салып кір. Сәтті болса кірістен салық төлейсің де, дивиденд алып инвестицияңды ақтайсың. Сәтсіз болып күйіп кетсе, ренжіме ол өз проблемаң» деген модель. Яғни, кредитор қарыз қайтады дегенге мемлекеттік гарантия алады, ал инвестор қаржылық тәуекелді өзі көтереді», дейді А. Олжаев.
Осының арқасында Қазақстан алған сыртқы қарыздың тек 3,6 пайызы ғана Қытайдың үлесі. Бұл тек Орталық Азия аумағы емес, жалпы әлем бойынша өте төмен көрсеткіштердің бірі. Себебі бізге қарыз бергісі келетін қаржы институттары өте көп. Юань кредитін біз проценті арзан болса ғана аламыз деген таңдау жасай аламыз.
