Жаһандық дағдарыс 2007 жылы АҚШ-тағы ипотекалық дағдарыстан басталды, ол іс жүзінде қазақстандық банктер үшін сыртқы нарықтарды жапты.
«Несиелендірудің жылдам кеңеюі үй шаруашылықтарының қаржылық жағдайына барған сайын қысым жасайды. 2025 жылдың IV тоқсанына қарай үй шаруашылықтарының борыштық жүктемесі жалақының рекордтық 51% -ға дейін көтеріліп, 2008-2009 жылдардағы банк дағдарысының алдында қол жеткізілген ең жоғары деңгейден де асып түсті», — делінген жарияланған құжатта.
Қарыз алу қарқыны кірістердің өсуінен едәуір озып кетті:
2020 жылдан 2025 жылға дейінгі кезеңде үй шаруашылықтарының нақты қарызы екі есе дерлік өсті, ал нақты кірістер 16% -дан аз өсті. Қазақстанның банк секторының негізгі көрсеткіштері тұтастай алғанда орнықты болып қалғанымен, тұтынушылық несиелендірудің қарқыны мен ауқымы жаңа осалдықтар туғызады деп санайды банк.
«Әсіресе табысы төмен қызметкерлер мен бейресми сектордың қызметкерлері осал болып табылады, олардың көбінің тұрақты немесе болжамды табысы жоқ. Экономикалық конъюнктура нашарлаған жағдайда бұл өсіп келе жатқан борыштық ауыртпалық үй шаруашылықтары үшін борыштық қиындықтар қатерінің артуына, әлеуметтік шиеленістің күшеюіне және банк активтерінің сапасына қысымның өсуіне алып келуі мүмкін», — деп санайды сарапшылар.
Инфляцияның өсуі аясында ҚР Ұлттық банкі базалық мөлшерлемені 2025 жылғы қазанда 150 тармаққа 18% -ға дейін көтерді және оны әлі күнге дейін төмендеткен жоқ. Реттеуші үшін орташа мерзімді мақсат инфляцияны 5% -ға дейін төмендету болып табылады.
Базалық мөлшерлемені көтеруден басқа, Ұлттық банк бұрын коммерциялық банктерге қойылатын ең төменгі резервтік талаптарды көтеріп, артық өтімділікті стерильдеу шараларын енгізген болатын. Қаржыландыру шарттарының қатаңдатылуына қарамастан, кредиттеудің өсуі шамалы ғана бәсеңдеді. Мәселен, тұтынушылық кредиттеу 2025 жылы нақты мәнде жылдық 8,7% -ға ұлғайып, жалпы өсімнің үштен екі бөлігін құрай отырып, кредиттеу өсімінің негізгі қозғаушы күші болып қалды.
«Қарыз алуға жұмсалатын шығынның жоғары жағдайында да нақты табыстың төмендеуі көптеген үй шаруашылықтарын тұтынуды жұмсау және қажетті шығыстарды төлеу үшін кредиттерге көбірек сенуге мәжбүр етті», — делінген құжатта.
Корпоративтік секторды кредиттеу де 6,9% өсті, бұған даму институттары арқылы жеңілдікті кредиттер берудің кеңеюі ықпал етті. Сонымен қатар банк секторы айрықша жоғары кірістілікті көрсетуді жалғастырды, деп атап көрсетеді ДБ.
«2025 жылы банктер меншікті капиталдың рентабельділігін 28,4% деңгейінде көрсетті, бұл 2023 жылы қол жеткізілген 36,7% ең жоғары мәнінен біршама төмен, бірақ бұрынғысынша халықаралық бағдарлардан едәуір жоғары, бұл кредиттеудің тұрақты өсуі мен кең пайыздық маржаларды көрсетеді», — делінген баяндамада.
Қамтамасыз етілмеген кредиттер бойынша шекті жылдық ставка 46% (бұрын 56%), қамтамасыз етілген кредиттер бойынша — 35% (бұрын 40%), ипотекалық заемдар бойынша — 25%, микрокредиттер бойынша — 46% (56%) құрайды.
ДБ 2025 жылы 6,5% -дан кейін 2026 жылы Қазақстанның ЖІӨ-сінің 4,6% -ға өсуін күтуде. Бұл ретте банк биыл Brent маркалы мұнайдың орташа жылдық бағасын барреліне $88-100 деп болжап отыр. ДБ талдаушыларының атап өтуінше, Таяу Шығыстағы қақтығыс салдарынан мұнайдың неғұрлым жоғары бағасы бюджет тапшылығын 2026 жылы ЖІӨ-ге қатысты 1,3% -ға дейін қысқартуға, сондай-ақ ел тауарлар, қызметтер импортына және сыртқы міндеттемелер бойынша төлемдерге экспорттан алатын көлемнен ЖІӨ-нің 0,4% -ға дейін көп жұмсайтын ағымдағы операциялар шотының тапшылығын азайтуға мүмкіндік береді.
2025 жылдың қорытындысы бойынша ағымдағы операциялар шотының тапшылығы 2024 жылғы $6,8 млрд-пен салыстырғанда $12,5 млрд құрады. Бұл ретте Қазақстан дәстүрлi түрде сауда балансының профицитiне ие, яғни iс жүзiнде оларды басқа елдерден сатып алғанға қарағанда көп тауарлар сатады.
