Еурокомиссия президенті Урсула фон дер Ляйен 16 қыркүйекте Еуропарламентте жаңа халықаралық көлік жобасын жариялады. Еуропалық одақ Орталық Азия мен Оңтүстік Кавказды Еуропамен байланыстыратын «Орта дәлізді» (Транскаспий халықаралық көлік бағыты) дамытуға €12 млрд-қа дейін мемлекеттік және жеке инвестиция тартуды жоспарлап отыр.
Бағыт Қытайдан Еуропаға Қазақстан, Каспий теңізі, Әзербайжан, Грузия және Түркия арқылы өтеді. Ұзындығы – шамамен 6 мың шақырым. Қазақстан – негізгі буын.ЕО-ның мақсаты – 2030 жылға дейін көлік бағыттарын әртараптандыру, сауда ағындарын 3 есеге дейін арттыру және жүк транзитінің уақытын 15 күнге дейін қысқарту.
€12 млрд қайда жұмсалады ?
ЕО ақшаны Global Gateway стратегиясы арқылы тартады. Бұл тікелей мұнай құбырын салуға емес, мынаған жұмсалады:Теміржол және автожол инфрақұрылымыАқтау мен Құрық порттары, логистикалық хабтарТанкер флоты және паромдарЦифрландыру, кеден рәсімдерін жеңілдетуЯғни Орта дәліз – негізінен контейнерлік дәліз. Қазір ол арқылы өнеркәсіп жабдықтары, электроника, тұтыну тауарлары, ауыл шаруашылығы өнімдері, металдар тасымалданады. Еурокомиссияның дерегінше, осы бағыттағы сауда 2022 жылдан бері 4 есе өскен.
Мұнай дәлізі өзгере ме?
Жоқ, түбегейлі өзгермейді. Бірақ жанама әсері үлкен.Қазір Қазақстан мұнайының 80%-ы Каспий құбыр консорциумы (КТК) арқылы – Ресей аумағымен, Новороссийск порты арқылы кетеді. Бұл – жылына 63-72 млн тонна.Ал Орта дәліз арқылы мұнай тасымалының қуаты – жылына 5 млн тонна ғана. Схемасы күрделі: Тенгиз/Қашағаннан теміржолмен Ақтауға, одан танкермен Бакуге, одан әрі Баку-Тбилиси-Жейхан (БТД) құбырымен Түркияның Жейхан портына.Неге аз? Порттағы инфрақұрылым тар, танкер аз, тасымал қымбат.
Бірақ бір плюс бар: Azeri Light маркасы КТК қоспасынан $3-5 қымбат сатылады, сондықтан таза табыстағы айырма аз.
2022 жылы Президент Тоқаев балама бағыттарды дамытуды тапсырған болатын. Қазақстан БТД арқылы 1,5 млн тоннадан бастап, экспортының 8%-на дейін жеткізуді көздеп отыр. €12 млрд-тың бір бөлігі Ақтау мен Құрыққа, флотқа салынса, қуат 20 млн тоннаға дейін өсуі мүмкін.Бұл – КТК-ны алмастыру емес, сақтандыру полисі. Украина соғысында КТК инфрақұрылымына шабуылдар болғанда, Қазақстан экспорты қауіпте қалған еді.Ресей қалай қарайды?Ресми – үнсіздік. Бейресми – теріс.Орта дәліздің анықтамасының өзі – «Ресейді айналып өтетін бағыт». ЕО-ның логикасы – жеткізу тізбегінің тұрақтылығын арттыру және Ресейге тәуелділікті азайту.Ресей үшін екі қауіп бар:Транзиттен айырылу. Қытай-Еуропа жүгінің негізгі жолы – Солтүстік дәліз (Ресей арқылы) еді. Енді жүк Орта дәлізге ауып жатыр.Мұнай рычагынан айырылу. Қазақстан КТК-ға тәуелді болғандықтан, Мәскеуде қысым тетігі бар. КТК-дағы кез келген «техникалық ақау» – Астана экономикасына соққы.Сондықтан Ресей ашық қарсы шықпайды – Орталық Азия одақтас саналады. Бірақ КТК және «Дружба» құбыры арқылы бақылауды сақтап қалуға тырысады.
Түйін €12 млрд – бұл төңкеріс емес, эволюция.Транзит, логистика, порт бизнесіне нақты ақша келеді.Мұнай үшін – екінші тыныс, толық балама емес.Келесі 5-10 жылда КТК негізгі артерия болып қала береді, ал Орта дәліз – резервтік жол.ЕО Болгария премьер-министрімен бірге аймақтық көлік саммитін өткізуді жоспарлап отыр. Сол саммитте нақты жобалар бекітілуі мүмкін.
