Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 28 қазандағы Жолдауында салық заңы – «жаттанды қағида емес, қасиетті жазу емес» деді. Тоғыз айдың қорытындысы бұл сөздің жай айтылмағанын көрсетті. Жаңа Салық кодексі күшіне енгелі базардағы сауда 70 пайызға дейін құлдырады, қазына екі триллион теңгеден астам кірістен айырылды.
Бұл туралы әрлеу материалдары базарында жұмыс істейтін кәсіпкерлер мәлімдеді. Олардың дерегі бойынша, 2026 жылдың тамызынан бері базарлардағы сауда 40-70 пайызға, мемлекеттік сатып алуда 40 пайызға төмендеген. Таза пайда 20-37 пайыздан 5-7 пайызға дейін түскен. Базардағы ахуалКәсіпкерлердің айтуынша, тамызға дейін ескі келісімшарттар мен қордың есебінен шыдауға мүмкіндік болған.
Қазір ол қор таусылды
Құрал-сайман, еден жабындары, есіктер, әшекей бұйымдар, жарық құралдары саудасы бірдей құлдырап отыр.
Бірінші қателік: ҚҚС-тың өсуі2026 жылдан бастап қосылған құн салығы 12 пайыздан 16 пайызға көтерілді. Салыққа тұру шегі 20 мың айлық есептік көрсеткіштен 10 мыңға түсірілді.Нәтижесінде заңды тауар қымбаттады. Құжатсыз сатылатын тауармен арадағы баға айырмасы күрт ашылды.
Екінші қателік: жеңілдетілген тәртіпке тыйым. Жаңа кодекске сәйкес, жалпы тәртіптегі кәсіпорын жеңілдетілген тәртіппен жұмыс істейтін кәсіпкерден тауар алса, оны шығынға қоса алмайды. Заң жеңілдетілген тәртіпті жойған жоқ, бірақ оны көтерме саудадан ысырып шығарды. Салдары бірден сезілді. Ірі сатып алушылар базардағы ұсақ сатушылардан теріс айналды. Тек бір кәсіпорынның өзі 150 сатып алушысынан айырылды.
Үшінші қателік: арзан ақшаның жоғалуы. 2025 жылы «Даму» қоры арқылы айналым қаражатына несиені 12,3 пайызбен алуға болатын. 2026 жылы «Өрлеу» бағдарламасы келді – 12,6 пайыз. Бірақ саудаға айналым қаражатын толтыруға тыйым салынды. Қазір кәсіпкер нарық бағасымен – 21 пайызбен несие алып отыр. Бұл бұрынғыдан бір жарым еседен де қымбат. Ал көрші Ресейде негізгі мөлшерлеме – 14 пайыз.
Шығын қанша болды?
Қаржы министрлігінің дерегі бойынша, Үкімет қосылған құн салығынан 10 триллион теңге жинауды жоспарлаған. Тоғыз айда жоспар 6,6 триллион болса, жиналғаны 5,9 триллион ғана болды. Министрлік жылдық болжамды екі – екі жарым триллион теңгеге кемітті.Тоғыз айда 356,2 мың жеке кәсіпкер жабылды. Бұл былтырғыдан 59 пайызға көп. Саудада ғана жабылған жеке кәсіпкер – 128,4 мың.
Сарапшылар не дейді?
Салық сарапшысы Дмитрий Казанцев реформаны бизнес үшін сәтсіз деп бағалайды:
«Тоғыз айда ҚҚС бойынша жоспар 700 миллиард теңгеге жуық орындалмады. Ал жеңілдетілген тәртіппен жұмыс істейтіндерден сатып алған тауарға шығынға жатқызуға салынған тыйымды билік алып тастамайды. Себебі ол үшін кодекс әзірлеу кезінде жіберілген қателіктерді мойындау керек болады».
Оның осы сөзіне Қазақстан құрылысшылар одағы да дәл осы тұстан жауап беріп отыр. Одақ:
«Негізделген және құжатпен расталған шығындарды есепке алу құқығы серіктестің қандай салық режимін қолданатынына тәуелді болмауы керек», — деп мәлімдеп, ҚҚС-ты 16 пайыздан 14 пайызға түсіруді, тіркеу шегін 120 миллион теңгеге көтеруді ұсынды.
Яғни бір сарапшы мәселенің неден шыққанын айтса, екіншісі оның қалай түзелетінін көрсетіп отыр. Бірі – диагноз, екіншісі – ем.
Жабылғанның бәрі жұмыс істеп тұрған кәсіп пе?
Ұлттық экономика министрі Серік Жұманғариннің мәліметінше, жабылған 356,2 мыңның ішінде 151,8 мыңы 2025 жылы мүлде табысы болмаған. 73,9 мыңы өзін-өзі жұмыспен қамтыған тәртіпке көшкен. Яғни 225,7 мыңы – нақты күйреу емес, «өлі» кәсіпкерлердің тазалануы.
Дегенмен сол «тазалаудың» астында 30,1 мың нақты, салық төлеп отырған кәсіпкер кетті. Олардың ішінде айналымы 10 миллионнан жоғары 28 мың кәсіп бар.
Не істеу керек?
Президенттің өзі 28 қазанда «болжанбаған сұрақтар көп шықты» деп мойындады. Кәсіпкерлер мен сарапшылар тек үш тұсты түзетуді ұсынады: жеңілдетілген тәртіптен сатып алған тауарға тыйымды жеңілдету, саудаға айналым қаражатына арзан несиені қайтару және құжатсыз тауармен күресті күшейту.
