Қазақстанның Жоғары аудиторлық палатасының төрағасы Әлихан Смайылов Мәжілісте кәсіпкерлердің кең ауқымы үшін қолдау шараларының қолжетімділігін жасанды түрде тарылтқан фактілер туралы, осы жылы жүргізілген аудиттің қорытындысы бойынша Қазақстанда 2 триллион теңгеден астам сомаға заң бұзушылықтар анықталғанын айтып берді.
«Биылғы жылы біз 32 аудитті аяқтадық. Өткен жылы 27 болды. Олардың қорытындысы бойынша 70 триллион теңгеден астам қаражат қамтылып, 2 триллион теңгеденастам түрлі заң бұзушылықтар анықталды», — деп мәлімдеді Смайылов Мәжілістегі брифингте.
Мұның алдында мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевпен кездесіп, өкілеттіктерін кеңейтіп, аудиторлар бюджеттен тыс қорларды тексеруге мүмкіндік алған Смайылов Ұлттық қор қаражатын бақылау тәсілі өзгеруге қол жеткізді.
- операторлардың қызметтеріне шығыстарды есептеу біріздендірілмеген.
- Әркім өз қызметтерінің құнын нақты еңбек шығындарына қарамастан, қалағанындай анықтайды.
- Операторлардың көрсеткен қызметтерінің сапасын бағалау жүргізілмейді. Бұл ретте ведомствоаралық үйлестірудің әлсіздігі операторларға өз ойын ережелерін белгілеуге мүмкіндік берді.
- Кейбіреулер өтінімді мақұлдау кезінде кәсіпкерлерден заңнамада көзделмеген құжаттарды талап етеді. Басқа операторлардың тең қолжетімділігі мен мемлекеттік қолдауды бөлудің ашықтығы қамтамасыз етілмеген.
Ол жүйелік бұзушылықтарды да атап өтті. «Мен Кәсіпкер» құралы бойынша жекелеген субъектілерге қатысты консультациялармен шектеледі. Бұл ретте біреулерге қосымша көрмелер, бизнес-оқыту, бизнес-жоспар әзірленеді. «Іскерлік байланыстар» құралына өтінім беру туралы алдын ала, яғни оларды қабылдаудың ресми басталуына дейін хабардар болған адамдар жіберілді. Осыған ұқсас қолдау шаралары сыйақының әртүрлі шекті мөлшерлемелерімен көрсетілді: жекелеген компаниялар үшін мемлекеттік қолдау төмен кредиттік рейтингте көрсетілді. Ал көпшілігі үшін бұл шектеу болды. Қолдауға жеңілдікпен қаржыландыру шарттарына сәйкес келмейтін жобалар жиі түсті», — дейді Смайылов.
Аудиторларда қолдау көлеміне қатысты да сұрақтар аз емес. Аудиттің бағалауы бойынша, жекелеген жобалар бойынша қаржыландыру жоғары.
«Шығындар жеңілдікті несиенің мақұлданған сомасына сәйкес келтірілді. Құқықтық тұрғыдан алғанда бекітілген жобалық құжаттама бар, несиелер өтеледі. Бірақ бұл қаражат басқа жобаларға бағытталуы мүмкін. Бір ғана жобаның құнын тиісінше есептемеу нәтижесінде 20 млрд теңге мөлшеріндегі қарыз қаражаты немесе қарыз сомасының 16% игерілмеген және жойылған», — деп шағымданды Әлихан Смайылов.
Барлық дерлік операторлардың қызметінде міндеттемелерді сақтамағаны үшін айыппұл санкцияларын қолдануда субъективті тәсіл басым екенін атап өтті. Ал қарсы міндеттемелерді орындау мониторингінің өзі көбінесе қолмен жүзеге асырылады, бұл қарсы міндеттемелерді орындау жөніндегі деректерді манипуляциялауға мүмкіндік береді.
«Мемлекеттік қолдау шараларын алушыларға қарсы міндеттемелер белгіленуі тиіс. Олар орындалмаған жағдайда ақша қайтарылуға жатады. Алайда мұндай міндеттемелер әрдайым көзделмеген. Нәтижесінде Павлодарда іс жүзінде жоқ зауытқа 2,4 млрд теңгенің инженерлік желілері тартылды. Жекелеген жағдайларда жеңіл қол жетімді қарсы міндеттемелер белгіленді. Мысалы, бір жобаның қолдауымен 37 млрд теңгеге салық өсімінен басқа қызметкерлер штатын бір бірлікке ұлғайту қажет болды», — деп түйіндеді Әлихан Смайылов.
Бұған дейін Қазақстанның Жоғары аудиторлық палатасының төрағасы бизнесті мемлекеттік қолдау шаралары аудитінің қорытындыларын жариялаған болатын. Оның айтуынша, бюджет қаражатын тиімсіз жоспарлау мен пайдаланудың 133 млрд теңгесі анықталды.
