2026 жылдан бастап Қазақстанда сән-салтанатқа салынатын салық енгізілді. Әңгіме азаматтардың белгілі бір мүлкіне қатысты жоғары салық жүктемесі туралы болып отыр. Бұл жаңалықтан байлар да «жылайды»
Әрине, бұл бейресми атау. «Сән-салтанатқа салынатын салық» деген жеке ұғым кодекстің өзінде жоқ. Бірақ келесі жылдан бастап акциз тек қамтамасыз етілген адамдар сатып алатын тауарларға қолданылады. Сәйкесінше, жаңа кодекс жеке тұлғалар мүлкінің жекелеген санаттарына салық салудың жаңа ережелерін белгілейді.
Жеке тұлғалардың арнайы ставкалар бойынша салық немесе акциз салынатын қымбат мүлiктерiнiң тiзбесi жаңа Салық кодексiнде жазылған.
Бұл тізімге:
- құны 18 000 АЕК және одан жоғары автомобильдерге сатып алу құнының 10% мөлшерінде акциз салынады;
- құны 24 000 АЕК және одан жоғары яхталар мен ұшақтар үшін акциз 10% -ды құрайды;
- құны 500 мың теңгеден асатын алкоголь үшін акциз литріне теңгедегі құнының 10% -ын құрайды;
- құны 10 мың теңгеден асатын темекі бұйымдары (сигарлар) — акциз бір данасы үшін теңгедегі құнының 10% -ын құрайды;
- бір меншік иесіне тіркелген жиынтық құны 450 млн теңгеден асатын жылжымайтын мүлікке 2% ставка бойынша салық салынады.
- Жеке тұлғалар мүлкінің құнын нарық емес, «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясы айқындайды.
«Мемлекеттік корпорация анықтайтын салық салу объектілерінің құны осындай объектілердің нарықтық құнынан едәуір төмен», — деп атап өтті мемлекеттік кірістер комитетінде.
Тұрғын үй мен саяжай құрылыстарының құнын есептеу кезінде бірлікке тең люкс коэффициенті де пайдаланылады. Бұл ретте жергiлiктi өкiлдi органдардың шешiмi бойынша сәндiлiк коэффициентi ұлғайтылуы мүмкiн, бiрақ 50% -дан аспайды.
Егер бір тұлғаға тиесілі барлық жылжымайтын мүлік объектілерінің жиынтық құны 450 млн теңгеден асатын болса, салық жалпы соманың 2% ставкасы бойынша есептеледі. Бұл ретте салықтың ең төменгі сомасы 2 946 600 теңгені және 450 млн теңгеден асатын соманың 2% -ын құрайды.
«Бұл ретте осы шегіне жетпейтін жиынтық құны бар мүлікке әрбір объектінің құны бойынша жеке салық салынады», — деп түсіндірді МКК-де.
Бұған дейін қымбат жылжымайтын мүлік иелері жергілікті бюджетке салық төлейтіні хабарланған болатын. Ал авто, яхта, ұшақ, алкоголь және темекі өнімдеріне акциз төлеуден түскен сома республикалық бюджетке түсетін болады.
Алайда мұндай сәнді заттарды сатып алуға мүмкіндігі бар Қазақстан азаматтарының саны өте аз: ресми деректер бойынша, бар болғаны 3,3%.
Ranking мониторинг агенттігінің сарапшылары Қазақстандағы кедейлер мен байлар табысының айырмашылығы аспан мен жердің айырмашылығы екеніне назар аударды.
«Соңғы бірнеше жылда ҚР-да экономикалық теңсіздік жағдайы жақсы жаққа өзгерген жоқ. Бұған статистикалық көрсеткiш — табыстың 10% -ы ең аз қамтамасыз етiлген және 10% -ы неғұрлым қамтамасыз етiлген халықтың ара қатынасы дәлел. 2019 жылдан 2023 жылға дейін халықтың осы екі тобының табысы 5,9-6 есе, ал өткен жылы рекордтық 6,2 есе өзгерді», — деп атап өтті агенттік сарапшылары.
Қызығы, ұлттық статистика бюросының мамандары табыстары бойынша өздерінің есептерінде қамтамасыз етілгендер мен айына 181,3 мың теңгеден табатын қазақстандықтар тізіміне енгізді.
Статистика Қазақстанда халықтың шағын тобында табыстың айтарлықтай шоғырлануы байқалатынын растайды. Атап айтқанда, анағұрлым қамтамасыз етілген қазақстандықтардың 10% санаты бірден барлық табыс көлемінің төрттен бір бөлігін (24,1%) алады.
Бірақ мұнда мынадай сұрақ туындайды:
«181,3 мың теңге жалақысы бар адамды шынымен де неғұрлым бай деп атауға бола ма?». Егер бұл санатты байлардың қатарынан алып тастасақ, онда шынымен де бай қазақстандықтардың үлесі аз болады.
Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша Қазақстан халқының орташа айлық табысы 2025 жылдың бірінші тоқсанында децильді топтар бөлінісінде:
• Орташа айлық жалақы 0-51,9 мың теңге, үлесі — 4,1%.
• Орташа айлық жалақы 51,9-60,5 мың теңге, үлесі — 5,3%.
• Орташа айлық жалақы 60,5-68,4 мың теңге, үлесі — 6,1%.
• Орташа айлық жалақы 68,4-77,7 мың теңге, үлесі — 6,9%.
• Орташа айлық жалақы 77,7-87,2 мың теңге, үлесі — 7,8%.
• Орташа айлық жалақы 87,2-99,9 мың теңге, үлесі — 8,8%.
• Орташа айлық жалақы 99,9-116,7 мың теңге, үлесі — 10,1%.
• Орташа айлық жалақы 116,7-138,2 мың теңге, үлесі — 12%.
• Орташа айлық жалақы 138,2-181,3 мың теңге, үлесі — 14,9%.
• Орташа айлық жалақысы 181,3 мың теңгеден асатын қазақстандықтар, үлесі — 24,1%.
Қамтамасыз етілген қазақстандықтардың шамамен санын анықтаудың тағы бір тәсілі — барлық жалдамалы қызметкерлерді есептелген жалақы мөлшері бойынша бөлу. БСН деректеріне сәйкес, өз еңбегі үшін 1 миллион теңгеден астам алған қазақстандықтардың үлесі өткен жылы небәрі 3,3% немесе 112,1 мың адамды құрады.
Салыстыру үшін,
100 мың теңгеге дейін табыс тапқандар 5 есе көп болды: 210,6 мың адам немесе жалдамалы қызметкерлердің жалпы санының 6,1%. Өткен жылы жұмыспен қамтылғандардың ең көп үлесін жалақысы 100 мыңнан 200 мың теңгеге дейін (23,9%) және 200 мыңнан 300 мың теңгеге дейін (23,2%) қызметкерлер санаттары құрады.
1 миллион теңгеден бастап жалақысы бар қызметкерлердің көбі қайда жүр
Қаржы және сақтандыру қызметі секторында мұндай жалақыны жалдамалы қызметкерлердің 13,9%, ақпарат және байланыс секторында — 12,6% алды. Табысы жоғары қызметкерлердің үлкен үлесімен кәсіби, ғылыми және техникалық қызметпен айналысатын компаниялар да мақтана алады (10,1%). Айтпақшы, 1 миллион теңгеден астам табыс табатын шенеуніктердің үлесі өте аз: бар болғаны 0,7%.
Жалақысы 100 мың теңгеге дейін ең аз төленетін қызметкерлер әкімшілік және қосалқы қызмет көрсету саласына (18,4%) және күтіліп отырған ауыл шаруашылығы секторына (12,2%) тиесілі болды. Экономиканың көптеген салаларында жалақы мөлшерінің 200 мыңнан 400 мың теңгеге дейінгі аралығы жиі кездеседі.
Басқаша айтқанда, сарапшылардың бағалауынша, соңғы жылдары Қазақстан халқы тұтастай алғанда бай болған жоқ.
