Қазақстанның қор нарығы тарихи межеге жетті. Орталық депозитарийде 5 850 100 шот тіркелген. Бес жылда 22 есе өскен.
Бірақ бұл әр екінші қазақстандық инвестор болды деген сөз емес. 5,85 миллионның 88 пайызы – ішінде қаржысы жоқ бос шот. Ендеше бұл өсімнің артында не тұр, бірге таратып көрейік.Тамызда ғана шот саны 1,8 пайызға көбейді. Жыл басынан бергі өсім – 18 пайыз.
Қаржы нарығын реттеу агенттігінің дерегінше, брокерлердің жалпы активі 657,3 миллиард теңгеге жетті. Капиталдандыру 50,2 триллион теңге, KASE индексі 8121 тармаққа шығып, ең жоғары көрсеткішті жаңартты. Сырттай қарағанда бәрі жақсы сияқты. Алайда санның ішін ашып қарасақ, басқа көрініс шығады.
• Біріншіден, бір адамда бірнеше шот бар.Мұның себебі қарапайым – Орталық депозитарий адамды емес, шотты санайды. Бір инвестор бірнеше брокерден шот аша береді. Мәселен, Halyk Finance-те отандық акция үшін, Freedom Broker-де Америка нарығы үшін, BCC Invest-те облигация үшін бөлек шот ұстайды. Сөйтіп бір адам жүйеде үш-төрт шот болып көрінеді.Осыдан келіп ресми бөлініс былай шығады: 5 149 500 шот – брокерлердің ортақ шоттары, ал 700 600 шот қана жеке клиенттің нақты шоты. Демек, нақты адам саны 700 мыңның төңірегінде ғана. Ал қалғаны – статистиканы өсіріп тұрған сан.
• Екіншіден, бұл өсімнің тең жартысы – қосымша арқылы өздігінен ашылған шоттар.Соңғы екі жылдағы күрт өсімнің басты себебі – цифрландыру. Kaspi, Halyk, BCC қосымшаларында «Инвестиция» деген батырма пайда болды. Тұтынушы «Келісемін» десе болды, артынша брокерлік шот ашыла кетеді. Көбі тіпті байқамай да қалады. Шоты бар, бірақ ішінде бір теңге жоқ. Мамандар оны «өлі шот» дейді. Осылайша сан өседі, бірақ нарыққа нақты ақша түспейді. Яғни бірінші себепке екінші себеп қосылып, сан одан сайын қампиып отыр.
• Үшіншіден, бұған халықтық IPO да қатты әсер етті.2022 жылы ҚазМұнайГаз, 2024 жылы Air Astana халықтық IPO-сы өтті. Сол кезде «әр отбасы инвестор болсын» деген насихат кең жүрді. 500 мыңнан астам адам алғаш рет шот ашты. Акцияны бір рет сатып алды, дивиденд күтті, одан кейін сауда жасамады. Аты тізімде қалды, бірақ инвесторға айналмады. Бұл – әлемде жиі кездесетін жағдай. Осы үш фактор қосылып, 5,85 миллион деген үлкен санды құрап отыр.
Сонда нағыз инвестор қанша?
Осы сұраққа келгенде KASE дерегі бәрін орнына қояды. Ай сайын нақты мәміле жасайтын шоттар үлесі 5-10 пайыз ғана. Яғни 5,85 миллионның 585 мыңы ғана сауда жасайды. Оның ішінде тұрақты түрде қоржын толтырып отыратындары – 300-500 мың адам. Бұл – халықтың 1,5-2,5 пайызы ғана. Әр екінші емес, әр елуінші адам деген сөз.Салыстырып қарасақ, айырмашылық бірден білінеді: Америкада халықтың 62 пайызының, Ресейде 15 пайызының, Өзбекстанда 2 пайызының брокерлік шоты бар. Біз көршілермен теңестік, бірақ дамыған нарықтан әлі алыспыз.
Бұл не үшін маңызды?
Шоттың көп болуы – жаман емес, қайта жақсы белгі. Бұл – қаржы сауатының өскені, жұрттың KASE, Kaspi.kz, Қазатомөнеркәсіп сияқты компанияларға қызығуы артқанының дәлелі.Бірақ ендігі міндет – саннан сапаға өту. 5,85 миллион шоттың 500 мыңын нағыз инвесторға айналдыру. Ол үшін білім, тұрақты табыс және ұзақ мерзімді жоспар керек. Шот ашуға 30 секунд кетеді, ал инвестор болуға – 3-5 жыл.Түйіні қарапайым: Қазақстанда инвестор көбейіп келеді, бірақ «әр екінші қазақстандық инвестор» дегенге әлі ерте. Нарық енді ғана оянып жатыр.
