Қазақстанда 2025-2026 жылдары парадоксалды жағдай байқалады: халықтың атаулы табыстары өсуде (9-10%-ға ~), бірақ нақты табыстар (сатып алу қабілеті) төмендеуде немесе тұрақсыздануда, өйткені инфляция, әсіресе азық-түлікке, жалақының өсуінен асып түседі. 2025 жылдың қорытындысы бойынша инфляция 12,3% құрады, бұл ретте нақты кірістер -1,1% -ға төмендеді. Ұлттық банктің мәліметінше, 2025 жылы жылдық инфляция 12,2 пайызды құрады, азық-түлік бағасы 12,9 пайызға өсті, ал сегіз өңірде көрсеткіштер одан да жоғары. Бұл ретте жалақының өсуі бар, бірақ инфляция оны «жеп жібереді».
Осыған дейін бұл мәселеге Президент Тоқаев назар аударды.
Үкіметке «мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық қаңқасын» нығайту тапсырылды. Сондай-ақ, ең төмен табысы бар қазақстандықтар, қысқаша айтқанда, кедейлер ең қымбат бағаны сезінетінін ескеру керек. Бұл ретте табысы жоғары топ мұндай өткір нысанда қиындықтарды байқамайды.
- Экономика министрлігінде нақтылағандай, 2025 жылғы қазанда енгізілген ТКШ тарифтері мен ЖЖМ бағасының өсуіне мораторий инфляцияны бәсеңдетуге мүмкіндік берді. Көрсеткіш қыркүйектегі 12,9% -дан наурызда 11% -ға дейін төмендеді.
- 1 сәуірден бастап тарифтер халыққа түсетін жүктемені азайту үшін біртіндеп көтеріледі. Әлеуметтік маңызы бар өнімдердің бағасын ұстап тұру үшін электр энергиясы мен темір жол тасымалы тарифтерін өндірушілер үшін 70% -ға дейін төмендету көзделген. Әлеуметтік осал санаттар үшін коммуналдық қызметтер үшін шығындар өтемақысы сақталады.
Экономика министрлігінде «ағымдағы жылы реттелетін қызметтер тарифтерінің және ЖЖМ бағасының өсуінен инфляцияға үлес 0,35 пайыздық тармақтан аспайды.
Бюджет саясаты
Үкімет сондай-ақ бюджет шығыстарын қатайтуды жоспарлап отыр.
- Мысалы, 2026 жылы республикалық бюджет бес жылда алғаш рет Ұлттық қордан мақсатты трансферттерсіз орындалатын болады.
- 2025 жылы олардың көлемі 3,25 трлн теңгені құрады. Кепілдендірілген трансферт 2,77 трлн теңге деңгейінде сақталады.
«Контрциклдік бюджет саясаты шеңберінде Бюджет кодексінде көзделген республикалық бюджет шығыстары мен Ұлттық қордан берілетін трансферттердің өсуін шектеу жөніндегі фискалдық ережелердің қатаң сақталуы қамтамасыз етіледі», — деп сендірді министрлікте.
Бюджет шығыстарының ЖІӨ-ге қатысты үлесі 2026 жылы 15,1% -ға дейін төмендейді. Бюджет тапшылығын екі жылда үш есеге — 2026 жылғы ЖІӨ-нің 2,5% -ынан 2028 жылы 0,9% -ға дейін қысқарту жоспарланып отыр. Ведомствода атап өткендей, бұл бюджет тарапынан инфляциялық қысымды төмендетуге мүмкіндік береді.
Экономика министрлігінде бұл көрсеткіштерге бюджет саясатының тиімділігін арттыру және кіріс базасын кеңейту есебінен қол жеткізу жоспарланып отырғанын түсіндірді. Оның ішінде — көлеңкелі экономикамен күрес, тиімсіз салық жеңілдіктерін қайта қарау, банк секторын нығайту, үй шаруашылықтарының борыштық жүктемесін шектеу және цифрлық технологияларды қолдана отырып, атаулы әлеуметтік қолдауды күшейту арқылы.
Бұдан басқа, үкімет 2029 жылға дейін халықтың табысын арттырудың кешенді бағдарламасын қалыптастырады. Ол мыналарды қамтиды:
• коммуналдық сала қызметкерлерінің, азаматтық қызметшілердің және ауыл шаруашылығы қызметкерлерінің жалақысын арттыру;
• еңбекақы төлеу қорының үлесін ұлғайту;
• өңдеуші өнеркәсіпте жұмыс орындарын құру;
• экспортқа бағдарланған кәсіпорындарды қолдау;
• комиссиялар мен төлемдер арқылы халыққа түсетін қаржылық жүктемені төмендету;
• ірі кәсіпорындардың әлеуметтік жобаларын іске асыру.
Экономика министрлігінде «2026 жыл азаматтар табысының өсу трендін қалыптастыру бөлігінде айқындаушы жыл болады» деп мәлімдеді.
Экономика министрлігінде еңбекақының баяу өсуі экономикадағы жоғары белгісіздікпен байланысты деп түсіндірді. Еңбекақы төлеу қоры тұрақты шығыстарға жатады. Сондықтан компаниялар сыртқы тәуекелдерді — логистикалық іркілістерден бастап бағалар мен бағамдардың құбылмалылығына дейін ескереді және төлемдерді арттыруға абайлап қарайды.
Экономиканың құрылымы қосымша фактор болып қала береді: Қазақстанның ЖІӨ-дегі жалақы үлесі дамыған елдердегі 40% -дан астамға қарағанда шамамен 31% -ды құрайды. Билік пайданың басым бөлігі дивидендтерге емес, еңбекақы төлеуге бағытталуы үшін бұл арақатынасты өзгертуді жоспарлап отыр.
