Ормуз бұғазындағы дағдарыс Парсы шығанағының мұнай экономикалары үшін сынақ болғаны айтылып жатыр. Экспорттағы іркілістер, өндірістің бір бөлігінің тоқтауы, кірістің құлдырауы пайдаланбай жатқан мүмкіндіктерімізді тағы да саралап алу қажеттігін ескертті.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында Қазақстан шикізат ресурстарын экспорттауға баса назар аударды, алайда бүгінде ел экономикасы бұрынғысынша пайдалы қазбаларды өндіруге тәуелді. Бұл ретте республикада инфрақұрылым тозуда, ал шикізат қоры қысқаруда.
Бүгінде Орталық Азияның барлық елдерінде және Қазақстанда қабылданған экономикалық модель бүгінгі жағдайға сәйкес келмейтіні түсінікті. Атап айтқанда — барлық қуаттарды шетелдіктерге беру және олар шикізат үшін төлейтін ақшаға өмір сүру. Іс жүзінде Қазақстан бағалы ресурстарды шыны моншақтарға айырбастайды.
«ҚазСервис» мәліметінше, 2022 жылы республикадағы барлық өндіруші қуаттардың 70,5% -ын шетелдік компаниялар бақылайды. Көбінесе бұл АҚШ, Ұлыбритания, Еуроодақ корпорациялары. Бүгінде «қытайлық үстемдік» туралы көп айтылғанымен, қытайлық компаниялар көбінесе болашағы жоқ кен орындарында жоқ бөлігін өндіріп жатыр. Тіпті бұл тақырып қатты алаңдататын ұлтшыл-патриоттардың өзі де 25% деген санды айтады, бұл ең жоғары көрсеткіш.
Мұнай және газ жөніндегі қазақстандық сарапшы Абзал Нарымбетов телеграм арнасында қордың деректеріне талдау жасап, өңір елдері бойынша ғана емес, Орталық Азияның мұнай-газ республикалары бойынша да есеп жүргізді. «2026 жылғы наурызда Иран төңірегіндегі қақтығыстың шиеленісуі Ормуз бұғазының қоршауға алынуына әкелді. Бұл логистиканың коллапсына айналды: қоймалар толып, елдерге ұңғымаларды шұғыл тоқтатуға тура келді», дейді Абзал Нарымбетов
- Өндірістің қысқаруы тәулігіне 8-10 млн баррельге бағаланады.
- Ең қатты соққы баламалы бағыттары жоқ елдерге түсті.
- Катар мен Кувейтте өндіру төрттен бір бөліктен астамға төмендеді,
- ЖІӨ-нің екі мәнді шамаға құлдырау қаупін тудырады.
Қазақстан: тәуелділік төмендейді, бірақ жоғалмайды
Осының аясында Қазақстан әлдеқайда әртараптандырылған экономика сияқты көрінеді. Абзал Нарымбетовтың бағалауы бойынша мұнай-газ секторының үлесі ЖІӨ-нің шамамен 16-17% -ын құрайды.
Бұл көрсеткіш Шығанақ елдеріне қарағанда айтарлықтай төмен және соңғы жылдардағы құрылымдық өзгерістерді көрсетеді. Өңдеуші өнеркәсіп пен қайта өңдеудің өсуі шикізаттың салыстырмалы рөлін біртіндеп төмендетеді.
Алайда мұнай үлгісінен толығымен кету туралы айтуға әлі ерте. Мұнай экспорттық түсімнің негізгі көзі болып қала береді және бюджетке тікелей әсер етеді. Мұнай бағасы арқылы теңге бағамы мен экономиканың жалпы динамикасы қалыптасады.
Біздің макроөңір елдерінде көмірсутектерге тәуелділік неғұрлым жоғары болып қалып отыр. Әзірбайжанда мұнай-газ секторы ЖІӨ-нің шамамен 50% -ын құрайды және экспорттың 90% -дан астамын қамтамасыз етеді. Түркіменстанда оның үлесі 30-40% -ға бағаланады. Өзбекстан Қазақстанмен салыстырмалы мәнін көрсетіп отыр — шамамен 16%, бұл ретте газды ішкі өңдеуге үміт артады.
