Ағымдағы жылдың 1 шілдесінен бастап Қазақстанда қарыз алу алдында екі көрсеткіш — борыштық жүктеме коэффициенті және борыштың кіріске қатынасы коэффициенті ескерілетін болады. Несиелер табысқа көбірек тәуелді болады. Алдағы болатын өзгерістер туралы бұған дейін Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов айтқан болатын.
Бұл көрсеткіштер қазақстандық банк тәжірибесіндегі жаңалық емес
Бұл жерде борыштық жүктеме коэффициенті (БЖК) мен қарыздың табысқа қатысты коэффициентін (ҚТК) енгізу туралы мәселе сөз болып отыр. БЖК адам өз табысының қанша бөлігін несиелер мен басқа да міндетті төлемдерге жұмсап жатқанын көрсетеді. Бұл көрсеткіш неғұрлым жоғары болса, жаңа несие алу мүмкіндігі соғұрлым төмендейді. Қарыз алушының борыштық жүктеме коэффициенті қазақстандық реттеуші практикаға бұрыннан — 2014 жылы енгізілген болатын. Оны банктер жеке тұлғаларға қарыз беру туралы шешім қабылдаған кезде есептейді.
ҚТК несиені қиындықсыз төлеу мүмкіндігін анықтайды
Қарыздың табысқа қатысты коэффициенті (ҚТК) адамның жаңа несиені шамадан тыс қаржылық салмақ түсірмей өтей алу мүмкіндігін бағалауға мүмкіндік береді. Қарапайым тілмен айтқанда, банктер адам табысының қанша бөлігін қарыздарына жұмсап жатқанын және жаңа несие бойынша төлей алатынын тексереді.
Ресми табыссыз несие алу қиындайды
Негізгі өзгерістердің бірі — ресми табысқа басымдық беру. Банктер келесі жүйелер арқылы өтетін мәліметтерге сүйенеді:
- зейнетақы жарналары;
- міндетті медициналық сақтандыру жүйесі (МӘМС).
Егер адамның тұрақты және расталған табысы болса, несие алу мүмкіндігі жоғары болады.
Бұл шара банктерге халыққа шамадан тыс қаржылық жүктеме түсуінің алдын алуға мүмкіндік береді. Екінші көрсеткіш — кіріске қатысты борыш коэффициенті реттеуші практикаға 2024 жылғы тамызда енгізілген және Ұлттық банкте мәлімдегендей, осы уақытқа дейін мониторингтік кезеңде тұр.
Қазіргі қолданыстағы қарыз жүктемесінің коэффициенті сияқты ол қарыз беру туралы шешім қабылданғанға дейін есептелетін болады.
Ұлттық банкте хабарлағандай, қазіргі уақытта онда статистикалық деректер талданып, көрсеткіштің қарыз алушылардың түрлі санаттарына және банктердің кредиттік белсенділігіне әсерін бағалау жүргізілуде. ЖКД нақты нормативтік мәндерін белгілеу мәселесі банк секторымен бірлесіп пысықталуда.
Кезеңдік тәсілді қолдану мүмкіндігін қоса алғанда, ЖҚК деңгейі, оны енгізу мерзімі бойынша түпкілікті шешім кредиттік нарық бойынша талдау нәтижелері мен деректерді және іскерлік белсенділік деңгейін ескере отырып қабылданады.
БАСҚА ҚАНДАЙ ШАРАЛАР ҚАБЫЛДАНДЫ
Бұдан басқа, Ұлттық банк ҚНДРАмен бірлесіп халыққа кредит беруді салқындату үшін шағын және макропруденциялық шаралар кешенін іске асыратынын айтты.
Ұлттық банк халыққа берілген кредиттер бойынша 2% деңгейінде секторлық контрциклдік капитал буферін енгізді, оны банктер 2026 жылғы 1 сәуірге қарай қалыптастыруды аяқтады.
«Аталған шаралардың арқасында тұтынушылық қарыздардың өсу қарқыны баяулады. 2025 жылдың қорытындысы бойынша тұтыну кредиттерін беру 10% -ға дейін, ал портфель — 21% -ға дейін баяулады. Жедел деректер бойынша, 2026 жылғы 1 наурыздағы жағдай бойынша тұтынушылық мақсаттарға қарыз беру өткен 12 айда 6,8% -ға дейін бәсеңдеді, бұл біздің ойымызша тұрақты деңгейге жақын», — деп атап өтті Ұлттық банкте.
Бұған дейін Тимур Сүлейменов айтып өткендей, коэффициенттер қазір де бар, реттеуіште олар кіріске тәуелді болуы үшін неғұрлым жіңішке күйге келтіргісі келеді.
«Сондықтан таза табыс — яғни шарттар, МӘМС, зейнеткер бойынша өтетін табыс айрықша маңызды. Сонда банктер сіздердің шынымен де түсімдеріңіз бар екенін көреді және сіз ең болмағанда тұтынушылық несиеге, тіпті ипотекалық несиеге, тіпті автокредит болса да, несиелерді оңай бере аласыз. Егер таза табыс болмаса, яғни барлығы кэште болса, банктер мұндай несиелерді беруге құлшыныс танытпайды. Бұл дұрыс: егер сен табыс көзін көрмесең, несие бермеуің керек», — деп атап өтті Сүлейменов.
Бұл ретте реттеуші азаматтардың, оның ішінде Ұлттық статистика және банктердің статистикасы бюросының кірістері туралы деректерге сүйене отырып, орташа кірістер бойынша көрсеткіштерді анықтайтын болады.
