Экономист әрі «Қазақстанның PharmMedIndustry» қауымдастығының президенті Руслан Сұлтанов мемлекеттік қолдаумен ашылатын жаңа жұмыс орындары көбіне экономика үшін тым қымбатқа түсетінін және бұл саясат басқа салаларға кері әсерін тигізетінін мәлімдеді. Қазіргі кезде өндірісті жақындату мен ішкі нарықты қолдау мақсатында жаңа жұмыс орындарын ашу үлкен қолдауға ие болғанымен, әрбір осындай орынның қанша қаражат талап ететініне көпшілік назар аудара бермейді.
Сарапшының сөзінше, мемлекет қоғамның күтуі мен аймақтық мүдделерді ескеріп, субсидиялар мен жеңілдіктер беру арқылы саяси әрі әлеуметтік міндеттерді шешуге тырысады. Осының салдарынан нақты экономикалық тиімділік екінші орынға ысырылып, көзге көрінетін нәтиже басты мақсатқа айналып кетеді. Ірі мемлекеттерде мұндай шығындар онша байқалмауы мүмкін болса, Қазақстан жағдайында кез келген ресурсты қайта бөлу бюджет пен инвестицияға бірден кесірін тигізеді. Бір саланы қорғау немесе оған арнайы жеңілдік беру өнімнің қымбаттауына әкеліп, басқа компаниялардың шығынын еселеп арттырады. Нәтижесінде жаңа жұмыс орындары жоқтан пайда болмайды, тек нарықтағы үлесін жоғалтқан бір сектордан екіншісіне ауысады.
Бұдан бөлек жоғары білікті мамандарды қажет ететін күрделі технологиялық жобалар жаппай жұмыспен қамту мәселесін шеше алмайды. Ал дәстүрлі салаларда жұмыс орындары көп болғанымен, олардың бәсекеге қабілеті төмен болғандықтан, жұмысшыларды ұстап қалу үшін тұрақты түрде қаржылай қолдау қажет етіледі. Сондықтан жаңа бағыттарды дамыту мен ескі секторларды сақтап қалу арасындағы теңгерімді ұстап тұру мемлекет ресурстарына үлкен салмақ түсіреді.
Жұмыспен қамту деңгейі тек өнеркәсіптік бағдарламаларға ғана емес, жалпы экономиканың жағдайына, нарықтағы сұраныс пен бизнес жүргізу шарттарына тікелей тәуелді екені белгілі. Экономистің айтуынша, мемлекет қолдауымен ашылған жұмыс орындары уақытша сипатқа ие, себебі қаржыландыру тоқтаған кезде олар бірден қысқару қаупіне ұшырайды.
2026-да ТАЛАП қолданбалы зерттеулер орталығының экономисі Асқар Қысықов ProForum Central Asia 2026-да форумында Қазақстан жағдайында бұл әсіресе маңызды екенін айтқан болатын. Оның айтуынша, экономикадағы сұраныстың жай-күйін тек инфляциямен және кредиттермен ғана емес, сондай-ақ салық және жалақыдан төленетін міндетті төлемдер жүйесінің қалай жұмыс істейтіндігімен де байланысты. Бүгінде бизнеске жұмыс орындарын ашуға кедергі келтіріп, экономиканың бір бөлігін көлеңкеге итермелеп, нәтижесінде адамдарға лайықты зейнетақы жинақтарын да, денсаулық сақтау саласында сапалы қызметтерді де бермейді.
Қазір, оның айтуынша, еңбекақы төлеу қорының жиынтық жүктемесі 39,5% -ды құрайды, ал таяу болашақта 41% -ға дейін өсуі мүмкін. Оған бірнеше міндетті төлемдер — табыс салығы, әлеуметтік салық, зейнетақы жарналары, медициналық жарналар мен әлеуметтік аударымдар кіреді.
«Кәсіпкер жұмыс орнын құрып, оған 200 мың теңге жалақы төлеу керек болса, оған тағы 100 мың теңге төлеу керек. Яғни, мемлекет бизнесті жұмыс орындарын ашқаны үшін қатты жазалайды», — деді Қысықов.
Экономист атап өткендей, бұл проблема әсіресе демографиялық өсім аясында өткір болып отыр. Оның айтуынша, егер қазір еңбек нарығына жыл сайын 200-250 мың жас шығатын болса, алдағы он жылда бұл көрсеткіш 350-400 мыңға дейін өсуі мүмкін. Осындай жүктемемен жаңа жұмыс орындарын құру қиындай түседі.
Ол сондай-ақ қазіргі модель іс жүзінде ойлағандай жұмыс істемейтінін мәлімдеді. Оның бағалауы бойынша, Қазақстанда жұмыспен қамтылған 9 млн-нан астам адамның шамамен 5 млн-ы жалақыдан толық жарна мен салық төлейді, ал қалғандары төлемдерді төмендетеді немесе олардан қашады.
«Қалған 4 миллион жан-жақты жалтарады, не төмендетеді, не мүлде төлемейді. Яғни, мемлекет ойлап тапқан жүйе — зейнетақы жарналары, МӘМС және басқа да төлемдер — жұмыс істемейді», — деп мәлімдеді ол.
Қысықовтың айтуынша, мұндай жағдайдың тікелей салдары бар. Жылдар бойы жүйеден шығып қалған немесе ең төменгі соманы төлеген адамдар қалыпты зейнетақыға үміт арта алмайды. Бұл ретте жүйенің өзі де азаматтарға олардан міндетті төлемдер алынатын қызмет сапасын бермейді.
«Көптеген адамдар жан-жақты бас тартады. Сәйкесінше, олар зейнетке шыққан кезде қалыпты зейнетақысы болмайды. Ал олар емханаға келген кезде сапа өте төмен, себебі жүйе сапалы медициналық қызмет көрсетуді қамтамасыз ете алмайды және адамдар мұны құндылық деп санамайды», — деді экономист.
Шешім ретінде ол еңбекақы төлеу қорына түсетін жүктемені едәуір азайтуды ұсынды.
Оның пікірінше, мөлшерлемені кем дегенде 20-25% -ға дейін азайту керек. Бұл, Қысықовтың пікірінше, жұмыспен қамтудың бір бөлігін көлеңкеден шығаруға көмектеседі және бизнеске жалақы мен жаңа жұмыс орындарына көп қаражат қалдырады.
«Біз шешуді ұсынып отырған маңызды мәселелердің бірі — еңбекақы жүктемесін азайту. Менің ойымша, ол 40 емес, кем дегенде 20-25% болуы тиіс. Сонда біз көптеген адамдарға көлеңкеден шығып, кәсіпкерлердің өмірін жеңілдетеміз. Бұл ақшаны жұмысшылардың жалақысын арттыруға немесе жаңа адамдарды жалдауға жұмсауға болады», — деп атап өтті ол.
Қысықов тағы бір проблеманы арнайы салық режимінде жұмыс істейтін компаниялар мен кәсіпкерлер арасындағы операциялар бойынша шегерімдерге тыйым салу деп атады. Оның айтуынша, экономика бұл шешімнің әсерін кейінірек сезінеді, бірақ бизнеске қысым қазірдің өзінде артып келеді. Ол мәселе қазір үкіметпен талқыланып жатқанын атап өтті.
«Біз күзге қарай бұл мәселе шешіледі деп үміттенеміз. Біз қазір үкіметпен диалог жүргізіп, осы мәселені қалай шешуге болатынын қарастырудамыз», — деді ол.
