Қазақстан экономикасындағы басты мақсаттардың бірі ретінде ел президенті Қасым-Жомарт Тоқаев толыққанды орта тап құруды атаған. Орта таптың негізі — шағын және орта бизнес иелері. Сондықтан олар арқылы елде не болып жатқанын көру оңай.
Қазақстанда ШОБ-пен барлығы жақсы жүріп жатыр.
- 2015 жылдан бастап ел экономикасындағы ШОБ үлесі үнемі өсіп келеді.
- 2015 жылы ШОБ үлесі 25%, 2020 жылы — 20%, 2023 жылы — 36% болды.
- 2025 жылдың қорытындысы бойынша — 40% -дан астам.
Қазақстандықтардың 94% -ы орташадан төмен табыспен өмір сүреді, олардың 49% -ы — аз қамтылған азаматтар. Соңғылары табысының 100% -ын базалық қажеттіліктерге жұмсай алады. Кірісі 70-200 мың теңге.
- Табысты қазақстандықтар бар болғаны 1,5%.
- Олар кәсіпорын басшылары, қаржы директорлары, әуе кемесінің капитандары, шеф-аспазшылар, IT-мамандар және жалақысы 1,2-2 млн теңге болатын өзге де мамандар.
- Ал ай сайынғы табысы 2 млн теңгеден асатын қамтамасыз етілген азаматтар Қазақстанда бар болғаны 0,5%.
Орта сыныптың төмен үлесі — дабыл қоңырауы. Ekonomist.kz негізін қалаушы Қасымхан Қаппаров Қазақстанда орта таптың үлесі ең көп дегенде 15% болғанын атап өтті. Соңғы уақытта ол азаюда:
«Соңғы 3 жылда инфляцияның жоғары қарқынынан халық табысының төмендегенін байқап отырмыз. Соңғы жылдары инфляция бірінші кезекте жылжымайтын мүлік пен азық-түлік бағасының өсуі есебінен өсті. Бұған Ресейдің Украинаға басып кіруі және біздің үкіметтің экономикалық саясат саласындағы ойластырылмаған шешімдері әсер етті. Атап айтқанда, әңгіме тұрғын үй сатып алу үшін зейнетақы жинақтарын мерзімінен бұрын алу туралы болып отыр, бұл жылжымайтын мүлік бағасының екі есе өсуіне алып келді. Жағдайды 2022 жылдың қыркүйегінде ресейліктердің келуі қиындатты». Орта таптың қалыптасуына елдің ішкі саясаты ғана ықпал ете алады. Әлемдік экономикалық дағдарыстар әлеуметтік топтардың сандық құрамын ғана өзгертеді, бірақ қалыптасуға тікелей әсер етпейді.
«Дағдарыстың әсері барлық жерде әр түрлі сезіледі. Мысалы, күшті әлеуметтік саясат жүргізілетін Жапония мен Швецияда мұндай әсер басқа елдерге қарағанда аз сезіледі», — деп санайды Қасымхан Қаппаров.
Кедейліктің жоғары деңгейі неге алып келеді?
Jusan Analytics мамандары жұмыс істейтін қазақстандықтардың жартысы (49%) базалық шығындарды өз табыстары есебінен өтей алмайды деп бағалады:
«Өмір сүру құны жұмысшылардың табыс деңгейіне қарағанда тез өсуде. Нәтижесінде кейбір азаматтар «борыш шұңқырына» түсіп, осындай жағдайдан шығуда қиындықтарға тап болады».
Қасымхан Қаппаров атап өткендей, қоғамның мұндай жағдайы әлеуметтік шиеленіс пен халықтың қарыз алуына себеп болуы мүмкін.
Өсіп келе жатқан теңсіздік кедейлерді қарызға батуға мәжбүрлейді, ал байларды шамадан тыс үнемдеуге итермелейді. Бұл қаржылық тұрақсыздыққа, экономикалық өсудің баяулауына және дағдарыстың күшеюіне алып келеді. Теңсiздiк әлеуметтiк ұтқырлықтың төмендiгiне және қылмыстың жоғары болуына алып келедi. Біріншісі инновациялардың өсуін шектейді, өйткені әлеуетті гений кедейшіліктен іске асырыла алмайды. Екіншісі зорлық-зомбылықтың жоғары деңгейінен көрінеді.
Қазақстан экономикасында бәсекелестік төмен, сондықтан мұндай компания жаңа жобаларды өз бетімен бөліп, кеңірек өсетін шығар. Нәтижесінде ол холдингке айналуы мүмкін. Демек, орта деңгейдегі кәсіпорындар саны жаңа компаниялардың пайда болуы есебінен біртіндеп өсуі тиіс. Сондықтан «қарттықтың» кестесі барлық кәсіпорындар үшін аздап оңға қарай еңкейген жазық сияқты көрінуі тиіс.
Бұл жерде шындығында олай емес. Орта бизнес әрқашан ірі кәсіпорындар үшін экономикалық делдал ретінде әрекет етеді. Маңғыстауда газ өңдеу зауытын салдық — оның клиенттері отынды тұтынушыларға өткізетін газ қоймалары мен газ станцияларының желілері болады. Дәл осылай, теория бойынша, «Кармет» үшін сатудың бір бөлігі немесе «Казцинк» үшін сатып алу жүйесі құрылуы тиіс.
Мемлекет бизнесті дамыту үшін қаржылық қолдау, кепілдіктер қажет дейді. Шын мәнінде мұндай тамаша схема біздің жағдайымызда жұмыс істемейді. Бизнеске даму үшін байланыс, байланыс, өз адамдары қажет. Адамдарды оқыту. Осы жерде «Даму» қоры жұмыс істемейді. Бұл сала жеке оқыту компанияларына берілген.
Иә, әрине, арзан ақша да орта бизнес үшін маңызды. Сондықтан да екі «өркеш» барлық ШОБ үшін 3 жыл 7 жыл болатын жас кестесінде тұрған сияқты. Бірақ кестенің лақтырылуы — 100% -ға дейін ауытқуы — мемлекеттің бизнесті дамытуға деген көзқарасының лақтырылуын көрсетеді. Тұтастай алғанда, елдегі орта кәсіпорындар саны онша өспейді.
Орта бизнесті дамытудың мұндай экстенсивті жолы өзін-өзі тауысуда. Ынталандырудың басқа әдістерін қолдану керек. Мысалы, ірі зауыттардың немесе нысандардың айналасында «белдеулер» құру ғана емес, ШОБ-қа өз экожүйелерін құруға көмектесу, онда орталық өзара технологиялық байланыстағы шағын кәсіпорындардың кластері болады.
Бірақ мұндай кластер үкіметтің реттеушілік іс-әрекеттеріне тәуелдірек болады. Бір кәсіпорын үшін салықтардың немесе әкімшілік шектердің артуы барлығының тиімділігіне әсер етеді. Демек, мемлекеттік органдардың жауапкершілігі де артады. Біздің мемлекет осындай жауапкершілікке дайын ма?
