Сарапшылардың айтуынша, арадағы алшақтық бір-бірінен алыстап барады. 2026 жылдың сәуір айындағы мәліметтер бойынша, Қазақстан халқының банктер алдындағы жалпы қарызы рекордтық деңгейге жетіп, 24,8–25 триллион теңгеден асты. Несие көлемі бір жылда шамамен 20%-ға өскен, бұл ретте тұтынушылық несиелер (16,6-16,8 трлн теңге) ипотекадан (7 трлн теңге) екі есе өсіп, тарихи максимумға жетті.
2025 жылы Қазақстанның Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңесі халыққа берілетін несиелердің шамадан тыс өсіп кетуіне тосқауыл қою үшін жаңа ережені биыл қабылданды несиелер бойынша қосымша «қауіпсіздік қоры» — контрциклді буфер деп аталатын қаржылық қор құрылды.
Халықтың несиелік жағдайы (2026 ж. басы):
- Қарыз көлемі: Банктердің халыққа берген несие портфелі 24,81–25,07 трлн теңгеге жетті.
- Өсім қарқыны: Несиелердің өсу қарқыны халықтың табысының өсуінен 6 есе жылдам.
- Тұтынушылық несиелер: Жалпы қарыздың басым бөлігі (шамамен 16,66 трлн теңге) — тауарлар мен қызметтерге алынған несиелер.
- Ипотека: Ипотекалық қарыз көлемі 7 трлн теңге шамасында.
- Жүктеме: Қазақстандықтардың несиелік жүктемесі жалақының 51%-ына жетіп, соңғы 17 жылдағы ең жоғары көрсеткішті көрсетті.
Негізгі тенденциялар:
- Ұзақ мерзімді қарыз: Қарыздың 88%-дан астамы ұзақ мерзімді несиелер.
- «Қарыз шаршауы»: Халықтың табысының стагнациясы (өспеуі) аясында несие алу «әлеуметтік жастықша» (күнделікті қажеттілік) рөлін атқаруда, бұл қарыз жүктемесінің қауіпті өсуіне әкеп соқты.
2026 жылдың басындағы мәліметтер бойынша, қарыздың өсуі негізінен ипотекалық займдардың көбеюімен байланысты болса да, тұтынушылық несиелер әлі де жоғары деңгейде қалып отыр.
Бұл – өте қауіпті көрсеткіш
Салыстырмалы түрде айтсақ, бұл көрсеткіш тіпті 2008 жылғы атақты әлемдік қаржы дағдарысы кезіндегіден де асып түскен.
Соңғы бес жылда халықтың нақты табысы небәрі 15%-ға өссе, ал алған несиесінің көлемі екі есе көбейген.
- Атап айтқанда, бизнеске берілген несие 2025 жылдың соңғы тоқсанымен салыстырғанда 0,96%-ға қысқарса, халықтың несиесі, керісінше, 1,2%-ға өскен.
- Халықтың банктен алған 25 трлн теңге қарызының 7 трлн теңгесі – ипотека қарызы. Ал 16,85 трлн теңгесі – тұтынушылық несие. Сонымен қатар 1,2 трлн теңгені басқа мақсаттарға алған.
Бұл мәліметтерде ірі, орта және шағын кәсіпкерлік нысандарының бизнес мақсаттарына алған қаражаты мен жеке тұлғалардың ипотека, тұтынушылық және өзге де жеке қажеттіліктеріне бағытталған несиелері нақты жіктелген.
Дүниежүзілік банк Қазақстанға қатысты дабыл қағып, халықтың кредитке батып отырғанына назар аударған. Қазақстандықтардың қазіргі кредит алу қарқыны 2008 жылғы дағдарыс кезеңінен де асып түсті. Сарапшылардың айтуынша, реттеуші енгізген шаралар тұтынушылық несиенің өсуін біршама баяулатқан. Қазір оның ішкі жалпы өнімдегі үлесі шамамен 16 пайыз деңгейінде. Дегенмен Дүниежүзілік банк қазіргі қарыз көлемінің өсуін қаржылық тұрақтылық белгісі емес, халықтың амалсыз қадамға баруы деп бағалайды.
Дүниежүзілік банктің сарапшылары бұл құбылысты «күрделі макроэкономикалық динамика» деп атап, дабыл қақты. Бұл туралы банк шолуына сілтеме жасап, Halyk finance жазады.
