Ормуз бұғазы — Иран мен Оман арасындағы ең тар нүктеде кеме қатынасы дәлізі — әр жаққа қарай небәрі бірнеше километр. Осы тар жол арқылы күн сайын әлемдік мұнайдың бесінші бөлігіне дейін және сұйытылған газ жеткізудің едәуір үлесі өтеді. Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Ирак, Иран, Катар — Парсы шығанағының барлық дерлік энергетикалық архитектурасы осы желі арқылы «ағады».
Оны айналып өту қиын
Баламалы құбырлар бар, бірақ олар мұнайдың теңіз трафигін толық көлемде алмастыра алмайды. Сондай-ақ, теңіз арқылы металдар мен тыңайтқыштар жеткізіледі, олар өңір елдерінің нарықтары үшін маңызды рөл атқарады. Оларды тасымалдау үшiн теңiз логистикасы тасымалдаудың неғұрлым тиiмдi тәсiлi болып қала бередi. Бұл жай ғана бағыт емес — бұл әлемдік экономиканың, әсіресе Азия үшін тар шеңбер. Қытай мен Үндістан — Таяу Шығыстағы мұнайды ірі сатып алушылар. Ормуз арқылы тек мұнай ғана емес, сонымен қатар сұйытылған табиғи газдың орасан зор көлемі — ТГС өтеді, оның басты өндірушісі — Катар, сонымен қатар ол әлемдегі ең ірі ТГС экспорттаушыларының бірі.
Ормуз бұғазын кім бақылайды?
Солтүстік жағалау — Иран. Оңтүстік жағасы — Оман.
Заңды түрде ол ешкімге тиесілі емес, бірақ ішінара екі елдің аумақтық суларына кіреді. Халықаралық теңіз құқығының (UNCLOS) нормалары бойынша Ормуз — транзиттік өту режимі қолданылатын халықаралық бұғаз. Яғни, егер бұғаз аумақтық сулар арқылы өтсе де, кемелер еркін өтуге құқылы.
Шынайы саясатта, әрине, бәрі күрделірек. Иранның бұғаз арқылы өтуге қауіп төндіру мүмкіндігі бар. Тегеран бұл мүмкіндікпен халықаралық аренада жиі қауіп төндіріп, айла-шарғы жасайды. Бұл ретте өңірде АҚШ-тың Бесінші флоты — Бахрейндегі база үнемі бар. Бұғаз арқылы АҚШ ӘТК мен одақтастардың кемелері тұрақты түрде өтеді. Оман тарихи тұрғыдан неғұрлым бейтарап позицияны ұстанады.
Ормуздың «құлпын ашуға» барлығы мүдделі
Қазақстандық сарапшы Олжас Байдільдинов бәрі күрделі екенін айтады. Климаттың ерекшелігіне байланысты Парсы шығанағы елдеріне үлкен өнім желісі қажет екенін де ескеру керек. Бұл жерде де жеткізу маршруттарын әртараптандыру туралы ойланып отырмыз. Әмірліктерде Фуджейраға, Оман шығанағына, ал Сауд Арабиясында Қызыл теңізге шығу болса да, Таяу Шығыста логистиканы қайта құру күтілуде. Демек мұның артында логистикалық тізбек қайта түзіледі, бізге келер жолы қазіргіден де алыстап кету мүмкін.
Қазақстанның логистикасы мен экономикасына кері әсері
Ормуз бұғазының ішінара жабылу сценарийі — бұл бағаның көтерілуі ғана емес, әлемдік сауда үшін әлеуетті шок. Тасымалдарға сақтандыру ставкалары өсуде, жалдау ақысының құны ұлғаюда, жеткізу тізбектері күрделенуде. Қазақстан үшін бұл импорттың қымбаттауы мен қосымша инфляциялық импульстерді білдіреді.
Мұндай жағдайда қымбат мұнайдан түскен ұтыс ішкі шығыстардың өсуімен және валюталық тұрақтылықтың әлсіреуімен өтелуі мүмкін. Экономика қосымша түсім алады, бірақ сонымен бірге шығындардың өсуімен бетпе-бет келеді. Осы тұрғыдан алғанда, Иран төңірегінде болып жатқан оқиғалар — жай ғана өңірлік дағдарыс емес. Бұл экономиканың тұрақтылығы мұнай бағасының шыңымен емес, жаһандық шиеленіс кезеңдеріне төтеп беру қабілетімен өлшенетінін еске салады.
• Энергия тасымалдағыштар мен логистикаға бағаның өсуі: Өңірдегі шиеленістің өршуі мұнайдың әлемдік бағасын көтереді (барреліне $100-300 дейін болжам), бұл жалпы алғанда көлік қызметтері мен логистиканы қымбаттатып, инфляцияны тудырады.
• Мұнай экспорты: Қазақстан ірі мұнай экспорттаушысы болғандықтан, бағаның өсуі бюджетке қосымша кіріс әкелуі мүмкін. Алайда, егер бұғаттау танкерлік тасымалдарға әсер етсе, бұл қазақстандық мұнайды Каспий теңізі арқылы және одан әрі Қара теңіз арқылы экспорттауды қиындатуы мүмкін.
• Бағыттарды өзгерту: Бұғаздағы тәуекелдер баламалы дәліздерге, соның ішінде Транскаспий бағытына жүктеме жасай отырып, логистикалық жолдарды өзгертуге мәжбүрлейді, бұл ретте жүктердің бір бөлігі теңіз жолдарынан жер үстіне бағытталады.
• Импорт бағасының өсуі: Азық-түлік өнімдерін (жемістер, көкөністер — өсу болжамы 5,2%) және теңіз жолымен жеткізілетін басқа да жүктерді қоса алғанда, импорттық тауарлар бағасының өсуі күтілуде, бұл ел ішіндегі өмір сүру мен өндіріс құнын арттырады. Жағдай ұдайы бақылауда, өйткені бұл бұғаздағы кез келген іркілістер Қазақстанды әлсіз ете отырып, жаһандық және өңірлік логистикалық тізбектерге бірден әсер етеді
Қазақстанның энергетика министрлігінің мәліметінше, ағындарды қайта бағыттау жүк жөнелтушілермен келісілген және операциялық сипатқа ие.
«Тасымалдау бағыттарын өзгерту мұнай өндірудің жылдық жоспарын орындауға әсер етпейді (2026 жылы шамамен 100 миллион тонна мұнай). Қолданыстағы көлік инфрақұрылымы Қазақстанға экспорттың тұрақтылығын және шикізатты әлемдік нарықтарға үздіксіз жеткізуді толық көлемде қамтамасыз етуге мүмкіндік береді», — деп баса айтты ҚР Энергетика министрлігінде.
