Премьер-министрдің орынбасары — ұлттық экономика министрі Серік Жұманғарин 8 мамырда үкімет аясында билік неге бизнестен қызметкерлердің жалақысын индекстеуді талап ете алмайтынын айтып берді.
«Мемлекет ретінде біз жеке бизнеске жалақыны қалай көтеру керектігі туралы шарт қоя алмаймыз. Бәлкім, ол ай сайын жалақысын көтергісі келетін шығар? Мүмкін оның қандай да бір келісімі немесе жарғысы бар шығар? Егер біз осындай шарттарды талап етсек, жаман болады», — деді Жұманғарин.
Оның айтуынша, үкіметтің міндеті — компанияның кірісінің бір бөлігін қызметкерлерге жіберу үшін бизнесті дамытуға жағдай жасау. Бұл үшін Салық кодексіне ынталандырулар енгізілді.
«Біз түзетулер енгіздік: егер компания 100 млн теңгеден жоғары жалақы қорын көрсетсе, ол осы сомаға салық шегерімін алады. Бұдан басқа, біз ең төменгі 30 АЕМ шегерім жасадық. Яғни 129 мың теңге жалақыдан ешқандай салық алынбайды. Бұл нормалар қазірдің өзінде жұмыс істеп жатыр», — деп түйіндеді ҰЭМ басшысы.
Экономист Арман Бейсембаевтың пікірінше, бұл шешім мемлекеттік қаржының ағымдағы жағдайынан туындаған мәжбүрлі шара болып табылады. «Мәселе әл-ауқатта емес. Айлық жалақаны көтеруге көтеруге ақша жоқ», — деді Арман Бейсембаев жағдайға түсінік бере отырып.
Оның айтуынша, жалақы арттыру жоспарланбаған негізгі себеп — бұл бюджетте қаражаттың жетіспеушілігі. Сарапшы бюджеттің 10 трлн теңгелік шоғырландырылған тапшылығын көрсетеді, бұл жалақыны индекстеу бойынша кез келген қадамды мүмкін етпейді. Айлық есептік көрсеткіштің кез келген өсуі басқа салаларда да жалақыны индекстеуді талап ете отырып, тізбекті реакцияны туындатады, бұл бюджет тапшылығын одан әрі ушықтырады.
Сарапшы бұған дейін талқыланған ең төменгі жалақыны есептеу әдістемесін өзгерту әрекеті туралы еске салып, оны батыс елдерінде әдеттегідей орташа жалақыға байлады. Осы әдістеме бойынша ол медианалық 50% -дан кем болмауы тиіс.
Орташа жалақы 300 мың теңгеге жуық болса, АЕК 150 мыңға дейін өсуі тиіс еді, бұл ағымдағы деңгейден екі есе жоғары. Алайда, Бейсембаевтың айтуынша, бұл жоба сол қаржылық шектеулерге байланысты қысқартылған.
«Қазақстандағы АЕК-нің қазіргі деңгейі қандай да бір формулаға немесе экономикалық көрсеткіштерге байланыстырылмаған. Ол «төбеден» орнатылады және инфляцияны да, бағаның нақты өсуін де ескермейді. Өткен жылы инфляция шамамен 8,6% құрады, ал ағымдағы жылы 13% деңгейінде күтілуде. Келесі жылы, болжам бойынша, инфляция 9-10% шамасында болады. АЕК бұрынғы деңгейде сақталған жағдайда оның нақты сатып алу қабілеті сөзсіз төмендейді», — деп атап өтті сарапшы.
Арман Бейсембаев инфляция мен күрделі экономикалық жағдайдан басқа, жалақының өсуін тежейтін бірқатар басқа да жүйелі проблемаларды бөліп көрсетеді. Біріншіден, бұл төмен өнімділік. Екіншіден, экономиканың әртараптандырылмауы. Шикізат рентасына негізделген экономикалық модель өзін-өзі сарқыды.
«Табиғи рентаны осы рентаны жеп емес, экономиканы дамыту үшін пайдалану керек еді», — дейді сарапшы.
Үшіншіден, сыбайлас жемқорлық және капиталды қайтармау. Бұл факторлар да экономиканың дамуына және азаматтардың әл-ауқатының өсуіне кедергі келтіре отырып, елеулі рөл атқарады. Қазақстан ағымдағы жылы жалақының өсуі бойынша Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) елдері арасында соңғы орында тұр.
Басқа экономикалық проблемалармен үйлесімде бұл шиеленіскен әлеуметтік ахуал тудырады және ең төменгі жалақыны белгілеу ғана емес, жүйелі шешуді талап етеді, деп қорытындылады экономист.
