Қазақстанның North Caspian Operating Company (NCOC) консорциумымен (Shell, Eni, ExxonMobil, TotalEnergies және т.б.) Қашаған бойынша 160 миллиард долларлық, сондай-ақ 10,7 миллиард долларлық жемқорлық және 5 миллиард долларлықэкологиялық айыппұлдар бойынша арбитражға түсуі ел экономикасына, инвестициялық ахуалына және ұлттық мүддеге тікелей әсер етеді.
Саяси және беделдік салдары
• Инвестициялық климат: Халықаралық алпауыттармен соттасу Қазақстанның инвестициялық тартымдылығына сызат түсіруі мүмкін, өйткені шетелдік капитал қауіпсіздік кепілдігін іздейді.
• Мемлекеттік егемендік: Биліктің бұл қадамы елдің өз байлығын өзі қорғауға және бұрынғы тиімсіз келісімдерді қайта қарауға қауқарлы екенін көрсетеді.
• Қазақстанның Қашаған кен орнына қатысты халықаралық арбитражда көтерген 10,7 миллиард долларлық талабы Назарбаев дәуіріндегі мұнай келісімдерін қайтадан күн тәртібіне шығарды. Саясаткер Қазыбек Бейсебаев мемлекет байлығын бөліске салған құжаттардың қалай бекітілгенін қоғамнан жасырмай тексеріп, экс-президенттен жауап алатын уақыт жеткенін мәлімдеді.
14 тамызда Журналистердің халықаралық зерттеу консорциумы Қашаған дауына қатысты бұрын жария болмаған жаңа мәлімет таратты. ICIJ дереккөздерінің айтуынша, Қазақстан үкіметі құпия халықаралық арбитражда Қашағанды игеру кезінде жасалған жалпы сомасы 10,7 млрд доллар болатын бірнеше келісімшартқа күмән келтірген.
Негізгі күдік тудырған себептер:
• Жемқорлық және пара беру: Келісімшарттарды жасасу барысында заңсыз сыйақылар берілген болуы мүмкін.
• Мүдделер қақтығысы: Мәмілелер кезінде тараптардың мүдделері заңсыз тоғысқан.
• Шығынды негізсіз көтеру: Құрылыс пен игеру жұмыстарының құны әдейі жоғары көрсетіліп, республикаға түсетін кіріс пен үлес көлеміне нұқсан келтірілген.
NCOC болса, өз мүшелерінің келісімшарттар негізінде, Қазақстан заңдары және қолданыстағы стандарттарға сай жұмыс істегенін мәлімдеді. Бір сөзбен айтқанда, Қазақстан 2000 жылдардағы күмәнді келісімдер мен тиімсіз басқару Қашағанның уақытында іске қосылмауына кесірін тигізді, соның салдарынан мемлекет миллиардтаған доллар пайдадан айырылды деп санайды.
Бәрі 2023 жылы басталды.
11 сәуірде сол кездегі энергетика министрі Алмасадам Сәтқалиев Қазақстанның Қашаған және Қарашығанақ жобаларының инвесторларына қарсы халықаралық арбитраж бастағанын растады. Қашаған бойынша Қазақстан 13 млрд доллардан астам шығынды, ал Қарашығанақ бойынша 3,5 млрд доллар шығынды PSA аясында мемлекет есебінен өтелмеуі керек деп даулады.
2024 жылғы сәуірде Reuters Bloomberg дерегіне сүйеніп, Қазақстанның Қашаған операторларына қойған талаптары 150 млрд доллардан асып кеткенін хабарлады. Бұрынғы даулы шығындарға қосымша Қазақстан 138 млрд долларға дейін талап енгізген. Бұл ақша Қашаған уақытында іске қосылған жағдайда, Қазақстан алуға тиіс болған, бірақ кешігудің кесірінен өндірілмей қалған мұнаймен байланыстырылды.
ICIJ жариялаған құжатта Қазақстан Қашағаннан түсетін мұнай табысының бастапқы басым төлемдерден кейінгі 98 пайызы инвесторларға кетіп отыр деген уәж айтқан. Energy Insight & Analytics бағалауынша, 2016-2023 жылдары Қазақстан Қашағаннан пайда бөлу механизмі арқылы шамамен 1,1 млрд доллар алған. Мұнай сатудан түскен үлес, салық және өзге төлемдерді қоса есептегенде мемлекет кірісі 5,4 млрд долларға жеткен. Сол кезеңде NCOC шамамен 55 млрд доллардың мұнайын сатқан деген есеп бар.
Қазіргі мәселе әлдеқайда күрделі.
2026 жылдың қаңтарында Стокгольмдегі арбитраждық трибунал Қарашығанақ жобасындағы бірқатар даулы шығын бойынша Қазақстанның позициясын қолдады. Қазақстан 2010-2020 жылдары аралығында консорциум мемлекетке өтеуге ұсынған миллиардтаған доллар шығынға қарсы дауласқан. Трибунал Қазақстанның пайдасына шешім шығарғанымен, нақты өтем сомасы әлі түпкілікті анықталған жоқ, шамамен 2-4 млрд доллар көлемінде болуы мүмкін.
2025 жылы Қазақстанның PSA уәкілетті органы Швейцарияда тағы бір азаматтық талап берген. ICIJ-дің АҚШ сот материалдарына сүйенген мәліметінде 2006-2011 жылдар аралығындағы ықтимал схемалар Қазақстан шенеуніктеріне пара беру және кейбір Eni басшылары мен делдалдарына сыйақы төлеу үшін пайдаланылды деген айып айтылған.
160 млрд доллар – халықаралық арбитраж тарихындағы ең ірі талаптардың бірі. Қолдағы мәлімет бұдан кеңірек стратегия болуы мүмкін екенін көрсетеді. ICIJ дереккөздері Қашаған бойынша жүріп жатқан бітім келіссөздерінде қазіргі өнімді бөлу туралы бастапқы келісімнің күшін жойып, кен орнын әрі қарай игеруді жаңа бірлескен кәсіпорын негізіне көшіру нұсқасы талқыланғанын хабарлады. NCOC бұл мәліметке түсініктеме бермеді.
Қашаған дауы 160 млрд доллар өндіру мәселесінен гөрі, 1990 жылдары қалыптасқан мұнай келісімдерінің моделін қайта қарау мәселесіне айналып келе жатқанға ұқсайды. Қашаған жобасы бойынша 160 миллиард долларлық арбитраждық дау тек қаржы өндіріп алу емес, 1990 жылдары жасалған Өнімді бөлу туралы келісімшарт (СРП/PSA) моделін өзгертуге бағытталған. Мемлекет инвесторлардың шығынды шектен тыс көбейткенін тексеріп, пайданы бөлісу шарттарын қайта қарамақ
Келісімшарт моделінің тиімсіздігі
• Шығынды өтеу: PSA моделі бойынша инвесторлар барлық салынған шығынын мұнай сату арқылы бірінші болып қайтарып алады
• Кешіккен пайда: Қашағанның іске қосылуы он жылға жуық уақытқа кешікті. Бұл Қазақстанның мемлекеттік бюджетке түсетін нақты кіріске шығуын кейінге қалдырды.
• Бағаның өсуі: Қазақстан үкіметі 2000 жылдары жасалған 10,7 млрд долларлық келісімшарттар кезінде шығындар әдейі асырылып, сыбайлас жемқорлыққа жол берілгенін алға тартады.
• Саяси және экономикалық қысым
• Табысты бөлісу: 160 млрд долларлық талап – бұл болашақта түсетін мұнай кірістерін мемлекет пайдасына қайта бөлудің қысым құралы
• Жаңа формат: Шетелдік мұнай компаниялары ескі келісімшартты бұзып, бірлескен кәсіпорын құру сияқты балама жолдарды ұсынуға мәжбүр болуда.
• Саяси астар: Бұл талаптар бұрынғы кезеңде қабылданған мемлекетке тиімсіз шешімдер мен экономикалық мұраны түбегейлі тексеру саясатының көрінісі болып отыр
Ал егер мемлекет сол дәуірдегі шығындарды жемқорлықпен байланыстырып отырса, жауапкершілік тек шетелдік компаниялармен ғана шектелмеуі тиіс.
