Жаңа жылдың басынан бастап КТК -дағы жағдай арқылы энерго-ресурстарымызға екі рет соққы берілді. Нәтижесінде 2 млрд долларға дейін жоғалттық, мұның кері әсері бюджетке батты. Сонымен қатар, мұнай құбырының істен шығуына байланысты қаңтар айында өндіру 35% -ға, ал КҚК бойынша жеткізу 45% -ға төмендеді. Bloomberg мәліметтері бойынша, КҚК бойынша жеткізу көлемінің 90% -ға жуығы әдетте Қазақстанға келеді. Ресейлік жеткізушілердің үлесіне — шамамен 150 мың б/с. Бірақ ол да Лукойл объектілеріне зақым келтіргеннен кейін күрт қысқарды. Бұл оқиға бізге Ресей арқылы мұнай тасымалдасаң, балама бағыт ойыңда болсын» деген қағиданы миымызға шегелеп кетті.
Апаттардың кездейсоқ бола бермейді
Құбырдан ағып кеткен миллиардтаған доллармен есептелген мемлекеттің шығыны, Ұлттық қорға қысым және инфляция. Көп жылдар бойы біз өзімізді КҚК «жай ғана құбыр» деп сендірдік. Ал енді ең бастысы. 2026 жылдың бюджетінде Ұлттық қордан 2,77 трлн теңге көлемінде кепілдендірілген трансферт қарастырылған. Егер мұнай түсімі мен одан түсетін салықтар түсе берсе, онда үкімет айырманы не Ұлттық қордан қосымша алумен, не қарызды ұлғайтумен, не секвестрмен алуға тура келеді: Тәуекелдердің салмағын жеңілдетуге тырысқан шешімдердің авторы өзіміз болуымыз керек. Ал энергетика министрі тәуекелдерді қалай басқарып отыр деген мәселе мемлекеттік деңгейде көтерілетін тақырып. Эергетика министрлігі – мұнай құбырының сенім депозитіне де жауап береді. Резервке қоюға қойылатын талаптарды сақтау, сындарлы тораптарды бақылау, тәуекелдер аудиті, орындаушылық тәртіп үшін де солар жауап береді. Мәселе экспорттық бағыттың әлсіз тұстары емес, алдын ала дайындалған, масштабталған қосалқы нұсқаның кемшіндігінде болып тұр. Балама бағыттың құны қымбат болса да көнуге тура келіп тұр. Оларды дамытуды кешегі немесе келесі соққыдан емес, соққыдан кейін емес, тап бүгін дамыту керек. Осы салаға жауап беретін ұйымдар саланы басқарып отыр ма, әлде кезекті және алда бола беретін апаттардың салдарына түсініктеме берумен шектеліп қалмауы тиіс.
Сарапшылардың сөзінше, энергетика министрлігінің міндетіне кіретін міндеттердің салмағы ауырлап барады. Мұнай-газ секторы солардың құзіретіндегі көп шаруаның бір тармағы ғана. Сарапшылардың мұнай -газ министрлігін құру керек деген пікіріне назар аударылатын кез келді. экономикалық тұрақтылығын нығайтуға, басқару сапасын жақсартуға;
• тәуекелдерді азайтуға, өңдеу өнеркәсібінің дамуын жеделдетуге, халықаралық позициясын нығайтуға және ұзақ мерзімді энергетикалық стратегияны қалыптастыруға мүмкіндік береді.
КТК-ны «қалыпты модель» деп көрсетуге тырысып келген болжамның тас-талқаны шықты.
Ендігі жерде дәлізден түсіп жатқан түсімге ғана емес, жауапкершілік деңгейіне барлау жасау керек. Біржақты айтылған шала сауатты болжам сенім депозитіне селкеу түсіреді.
. Қазақстан АҚШ пен басқа да әріптестерінің алдында тасымалдау қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселесін көтерді. Мұны барлық мүдделі тараптардың қауіпсіздік қызметтері деңгейінде бірлесе күш-жігермен жасау керек және өтініштермен емес, бірлесе тұрақты жұмыспен ресімдеу керек: талдау, мониторинг, қауіп-қатерлердің алдын алу, ден қою хаттамалары. КТК-ны толығымен тез ауыстыру мүмкін емес. Бірақ одан жүктеменің бір бөлігін алып, басқаруды қайтаруға болады. Бұл бөлікті батыс Қытайға қайта бағдарлау. ШҰАА-да мұнай өңдеудің жалпы көлемі жылына 30 млн тоннаны құрайды.
Басқа бағыттар — Әзірбайжан және Баку-Тбилиси-Джейхан (БТД). SOCAR ұзақ уақыттан бері Әзірбайжандағы өзінің МӨЗ үшін қазақстандық мұнайды сатып алу туралы келіссөздер жүргізіп келеді. Бұл мұнай сатудың тағы бір нұсқасы, оған қоса БТҚ мұнай құбырының тоқтап тұрған қуаттарын пайдалану мүмкіндігі. Каспийде техникалық тұрғыдан әрқашан танкерлерге, порттарға, ауыстырып тиеуге және сорттарды араластыруға баса назар аударылады. Демек, жоспар флотты, порттық ауыстырып тиеуді кеңейтуді, Ақтау мен Әзірбайжан тарапындағы қорларды, сондай-ақ партиялардың сапасын ашық бақылауды қамтуы тиіс. Сарапшылар Қазақстаннан қазақ мұнайын әлемдік нарықтарға жеткізуде Ресейді айналып өтуге мүмкіндік беретін бағыттың бірі – Баку – Тбилиси – Джейхан арқылы кем дегенде 20 млн тонна мұнай экспорттауға болатынын ашық айтып отыр. Саясаттанушы Жарас Ахметов айтып өткендей, бұл КҚК және Транснефть желісі транзитінен бас тарту деген сөз емес. Бірақ балама бағыттарды дамытып, кеңейтуге түпкілікті көңіл бөлген жөн.
Энергетика министрлігі КБК-дағы аварияларды техникалық жай-күйді мониторингілеу, жою жоспарларын келісу және жөндеу жұмыстарын бақылау арқылы басқарады. Тосын оқиғалар болған жағдайда ведомство саяси нұсқаларды алып тастап, оларды техникалық деп жіктейді, экспорттың салдарын зерттейді және консорциуммен бірлесіп жұмысты қалпына келтіруді қамтамасыз етеді.
Бұл ретте КҚК-ге жасалған шабуыл залалының біздің бюджетімізге әсерін жеке -дара бағалау қажеттігін бағалау қажеттігін сарапшылар бәрі айтады. Сратегиялық маңызы бар нысандардың қауіпсіздігін алдын-ала қамтамасыз ететін мүмкіндіктерді естен шығарып алдық. Мұны мұнайдан түскен пайда есебінен сақтандыру тетіктері арқылы шешуге болатынын білсек те дер кезінде шеше алмадық.
КҚК — бұл Қазақстан мұнайы үшін басты экспорттық дәліз, Мұнай экспортының 80% осы құбыр арқылы өтеді, олардың 90% — Теңіз, Қарашығанақ және Қашаған мұнайы. Қазақстан мен Ресейдің көлемін ескерсек — теңіз терминалындағы барлық мұнайдың 90% — қазақстандық, тек 10% — ресейлік. Сондықтан, оның пікірінше, елдің ұстанымы ашық және қатал болуы тиіс.
. Өйткені әңгіме құбыр туралы емес, ондаған миллиард доллар туралы, елдің бюджеті мен Қазақстанның энергетикалық қауіпсіздігі туралы болып отыр. КТК-дағы жағдайдын кері әсері бізге екінші тоқсанның аяғын ала бере жетеді. Мұны, қаржы тілінде кейінге қалдырылған әсер деп бағалауға болады. Бюджетке арзан доллар да үлкен салмақ салайын деп тұр. Себебі Halyk Finance болжамдарында теңгенің орташа бағамы 2026 жылы — бір доллар үшін 550-ге жуық, ал 2027 жылы — 605-ке қымбаттайтыны айтылған. Валюталық түсім тұрақсыз болған кезде теңгеден қуат кетеді. Бұдан шығатын қортынды министрлік жағынан тәуекелдерді басқару. Ол «қорытындылар бойынша» есептерде емес, оқыс оқиғаларға дейінгі тізбектерге дейін жасалуы тиіс. Екіншісі — экспортты резервтеу стратегиясы. Жылдар бойы бір дәлізге үміттеніп өмір сүріп, оны «қалыпты модель» деп көрсетуге болмайды. Үшіншісі — жауапкершілік дәрежесі. Егер коммуникацияда бұлыңғыр тұжырымдар мен бұлыңғыр мерзімдер қалса, сенім төмендейді. Ал ел үшін ақшаның бағасы өсуде.
Энергетика министрі Ерлан Ақкенженов өзін адамдармен жұмыс істей алатын басқарушы ретінде анықтады. Бірақ мұнайгаз тек адамдармен ғана басқарылмайды. Ол процестермен, бақылаумен, осалдықтар аудитімен, іркілістерге дайындықпен басқарылады. Өткендегі жағдай көп мәселенің реттелмегенін көрсетті.
