Қаржы министрлігі 2014-2025 жылдардағы республикалық бюджеттің орындалу динамикасын жариялады.
Соңғы он жылда бюджет едәуір ұлғайды, алайда оның құрылымы мен теңгерімділігі нашарлады.
- Егер 2014 жылы кіріс 5,9 трлн теңгені құраса, 2025 жылы ол шамамен 3,6 есеге өсіп, 21,1 трлн теңгеге жетті.
- Өз кезегінде шығыстар 6,4 трлн теңгеден 25 трлн теңгеге дейін, яғни 3,9 есе өсті.
- Нәтижесінде бюджет тапшылығы 1,08 трлн теңгеден 4,07 трлн теңгеге дейін — шамамен 3,8 есеге ұлғайды.
Негізгі табыс көзі болып табылатын салық түсімдері 10 жыл ішінде 4 есеге жуық өсті — 3,7 трлн теңгеден 14,5 трлн теңгеге дейін. Әлеуметтік шығыстар салыстырмалы қарқынмен — 1,4 трлн теңгеден 5,9 трлн теңгеге дейін ұлғайды. Осылайша, бюджеттің қосымша кірістері шығыстармен толығымен «сіңіріледі».
Мемлекет кепілдік берген борышқа қызмет көрсетуге арналған шығыстар да күрт өсті. 2014 жылы бұл мақсатқа 232 млрд теңге бағытталса, 2025 жылы бұл сома 11 еседен астам ұлғайып, 2,6 трлн теңгеге жетті. Қазіргі уақытта бюджеттің әрбір оныншы теңгесі борышты өтеуге және оған қызмет көрсетуге бағытталады.
Қорғаныс шығындары да өсті, алайда олардың қарқыны салыстырмалы түрде төмен — шамамен 2,8 есе (413 млрд теңгеден 1,15 трлн теңгеге дейін).
Кірістер мен шығыстардың еселенген өсуіне теңгенің әлсіреуі де әсер ететінін атап өткен жөн. Ұлттық банктің мәліметінше, доллардың орташа бағамы 2014 жылы 179 теңгені және 2025 жылы шамамен 2,9 есе ұлғайып, 522 теңгені құрады. Алайда бюджет тапшылығының өсу қарқыны одан да жоғары болды — ол 3,8 есе өсті. Бұл кірістер мен шығыстар арасындағы алшақтық валюталық өзгерістердің ықпалына қарағанда тереңірек екенін көрсетеді.
Пандемиядан бері дефицит азайған жоқ
Егер тапшылық динамикасы туралы айтатын болсақ, 2018 жылы ең төменгі көрсеткіш — 730 млрд теңге болды. Ең жоғары деңгей 2025 жылға сәйкес келді — 4,07 трлн теңге. Соңғы рет дефицит тек 2022 жылы қысқарды, содан кейін үш жыл қатарынан тұрақты өсуде.
2014-2018 жылдары тапшылық шамамен 1 трлн теңге деңгейінде ауытқыды. Алайда 2020 жылдан бастап жағдай күрт өзгерді: тапшылық екі есеге жуық артып, 2,18 трлн теңгеге жетті. Осыдан кейін көрсеткіш біртіндеп өсіп, 2025 жылы 4 трлн теңгеден асты. Тек соңғы үш жылда ғана тапшылық шамамен 1,7 трлн теңгеге өсті.
Бұл тапшылық негізінен Ұлттық қордан бөлінетін трансферттер есебінен жабылады. 2025 жылы олардың көлемі 5,79 трлн теңгені құрады, бұл жалпы кірістің 27% -на жетті. Осылайша, бюджетке түсетін әрбір төртінші теңге Ұлттық қордан түседі.
