Енді 5 күннен кейін, 22 қыркүйектен бастап Қазақстанда отынға салынатын акциздің шекті мөлшері 50%-дан 95%-ға дейін өседі. Бұл – техникалық түзету емес, ішкі нарықтың бағасын түбегейлі өзгертетін, бірақ сонымен бірге мәжбүрлі стратегиялық шешім.
Оны тек «баға өседі» деп оқу – жарты шындық.
Шын мәнінде үкімет арзан бензиннің экономикаға пайда әкелуден қалғанын мойындап отыр.Қазақстан Үкіметінің жаңа қаулысымен енгізілген 95%-дық коэффициент екі мақсатты көздейді: бұл бюджеттің кірісін арттыру құралы әрі сорғыдағы бағаның өсуіне тікелей түрткі болатын фактор. Мұндағы ең маңызды деталь – бұл жерде акциздің өзгермейтін базалық мөлшерлемесі емес, жанармайдың көтерме бағасы белгіленген шектен асқан кезде қолданылатын айнымалы бөлігінің коэффициенті көтеріліп отыр.Бұлөзгерістің экономика мен қарапайым тұтынушыға қалай әсер ететінін екі жақты талдап көрейік.
• . Бюджетті қорғау – мемлекеттің ұстанымыМемлекет бұл қадам арқылы мұнай өңдеушілер мен ірі көтерме саудагерлердің «артық пайдасын» бюджетке алып қоюды көздейді. Тетіктің жұмысы қарапайым: егер бензиннің көтерме бағасы тоннасына 214 584 теңгеден, ал дизель 284 350 теңгеден асса, жаңа ереже іске қосылады. Бұрын баға осы шектен асқанда, пайда болған үстеме ақшаның 50%-ы акциз ретінде мемлекетке кетіп, 50%-ы компанияларда қалатын. Енді мемлекет бұл артық табыстың 95%-ын салық ретінде өзіне алады. Нәтижесінде мұнай магнаттарының нарықтағы баға құбылмалылығынан негізсіз баюы шектеледі, ал республикалық бюджет қосымша кіріспен толығады.
Неге мәжбүрлі қадам?
Себебі арзан бензин ішкі нарықты қорғаусыз қалдырды. Қазақстандағы жанармай бағасы Ресей, Өзбекстан, Қырғызстанмен салыстырғанда айтарлықтай төмен болғандықтан, отын транзиттік көліктер арқылы және контрабанда жолымен жаппай сыртқа ағылды. Төмен баға тұтынуды негізсіз арттырып, отандық МӨЗ-дердің қуатына шамадан тыс жүктеме түсірді. Ал өндіру және тасымалдау шығыны өскенімен, дайын өнім бағасының төмен болуы зауыттарды жаңғыртуға инвестор тартуды қиындатты. Сыртқы факторлар алдындағы осалдықты ЕАЭО көрсетті. Ортақ шекара мен кедендік кедергілердің аздығы жағдайында бағалардың алшақтығы біздің нарықты ашық қалдырды. Ал ішкі нарықта тапшылық туғанда немесе МӨЗ жөндеуге тоқтағанда, біз бензинді Ресейден әлемдік бағамен қымбатқа импорттауға мәжбүр болдық. Бұл – бюджетке тікелей салмақ.Үкімет бұл жағдайды жақсы білді және сезді, бірақ бағаны өсіру өте сезімтал әлеуметтік-саяси мәселе болғандықтан, шешімді барынша шегеріп келді.
• Біріншісі – инфляция мен наразылықтан қауіптену. Жанармайдың қымбаттауы тізбекті реакция тудырып, тасымал мен азық-түлік құнын өсіреді. 2022 жылғы қаңтар оқиғасының сұйытылған газ бағасынан басталғанын ескерсек, бұл өте сезімтал тақырып.
• Екіншісі – «арзан ресурс» арқылы отандық өндірісті қолдау иллюзиясы. Ұзақ жылдар бойы арзан жанармай ауыл шаруашылығы мен логистикаға берілген жанама субсидия ретінде қарастырылды.
• Үшіншісі – нарықты әкімшілік жолмен бақылауға тырысу. Шетелдік көліктерге жанармайды қымбат сату, канистрлеп алып шығуға тыйым салу, экспортқа мораторий енгізу сияқты шаралар қолданылды. Алайда баға айырмасы тым үлкен жерде ешқандай тыйым көлеңкелі ағынды толық тоқтата алмайтыны дәлелденді. Қорытындыда үкімет «бүгінгі әлеуметтік тыныштықты» сақтауды «ертеңгі экономикалық тұрақтылықтан» жоғары қойды.
Қазіргі таңда бағаны нарыққа жіберу – өз еркімен емес, МӨЗ-дердің тоқтап қалуы мен жаппай тапшылықтың алдын алу үшін жасалған мәжбүрлі шешім.
Сорғыдағы баға – нарықтың жауабыБірақ осы қорғаныстың екінші жағында мұнайшылардың шығыны жатыр. Олар шикізатты МӨЗ-ге экспорттық бағадан әлдеқайда арзанға беруге міндетті, ал 2025 жылдың күзінде экспорт пен ішкі бағаның айырмасы тоннасына 100 мың теңгеден асты. Олар осы айырманы көтерме бағаның өсуімен жабуға тырысып еді, енді сол өсімнің өзін мемлекет 95% алып қойса, жеткізу шығынға айналады.Компаниялардың үкіметке жазған хатындағы есеп бойынша, қазіргі өсу қарқыны айына литріне 4-6 теңге сақталса, жаңа акциз екі есе өсіп, тоннасына 30 358 теңгеге жетеді, ал Атырау МӨЗ-інің мысалында бір тоннадан келетін шығын 33 472 теңгені құрайды. Бұл жерде парадокс туындайды.
Мемлекет 2040 жылға қарай мұнай өңдеу қуатын 18,4 млн тоннадан 39 млн тоннаға дейін ұлғайтпақшы, ол үшін барлау мен өндіруге инвестиция керек. Бірақ дәл сол инвестиция салуы тиіс мұнайшыға «шикізатты арзанға бер, ал пайданың 95%-ын қайтар» деген шарт қойылып отыр.Ал тізбектің соңында кім тұр? Energy Monitor сарапшыларының пайымында – тұтынушы мұны алғашқы күндерден сезе бастайды. Мұнайшыға ішкі нарық шығын болса, ол жеткізуді азайтады, МӨЗ шикізатсыз қалып, көтерме баға өседі, артынан сорғыдағы бөлшек баға өседі.Сондықтан акциздің айнымалы бөлігінің 95%-ға өсуі – бір жағынан арзан бензиннің сыртқа кетіп, бюджетті шығынға батыруын тоқтататын мәжбүрлі қалқан, екінші жағынан сорғыдағы бағаның жаңа өсу толқынының тригері. Үкімет үшін бұл – экономикалық қауіпсіздікті қорғау, ал тұтынушы үшін – бағаның сөзсіз өсуіне дайындық кезеңі.
