Қазақстанда өнеркәсіп картасында Қарағанды көш бастап тұр – 244 кәсіпорын.
Бірақ кәсіпорын көп болғанмен, халық байып жатыр ма? 45 трлн теңгенің өнімі өндірілді, ал нақты өсім небәрі 2,8 пайыз,
2026 жылғы қаңтар-тамыз қорытындысы бойынша елде 2 778 өнеркәсіптік кәсіпорын мен өндіріс бар.
• Сан жағынан көшбасшы – Қарағанды облысы – 244 нысан.
• Одан кейін Алматы облысы – 225, Павлодар – 222, Алматы қаласы – 209. Ақтөбеде – 184, Ақмолада – 177.
Үш мегаполисті салыстырсақ, Алматы алда:
• 209 кәсіпорын.
• Шымкентте – 133,
• Астанада – 130.
Өсім қайда, құлдырау қайда?
Жалпы 8 айда 45,6 трлн теңгенің өнеркәсіп өнімі өндірілді. Былтыр осы кезеңде 39,4 трлн теңге болатын. Қағаз жүзінде – плюс 15,9%.Бірақ бұл – инфляцияны қосқандағы ақша. Баға өсуін алып тастап есептейтін нақты өнеркәсіп индексі небәрі 2,8% ғана өскен.
Былтыр дәл осы кезеңде нақты өсім 7,6% еді
Демек, қарқын 2,5 есеге баяулаған.Басты сұрақ: зауытқа салған ақша ақталып жатыр ма?Осы жерде сіз айтқан ең ауыр сұрақ туады.Біз жыл сайын «100 зауыт аштық, 200 жоба іске қостық» дейміз.
Бірақ:
Осы күнге дейін зауыттарға бөлінген мемлекеттік және квазимемлекеттік қаржының қанша пайызы өтелді?Ол зауыт тұрақты жұмыс орнын берді ме, әлде лента қиылған соң жабылып қалды ма?Облыстағы халықтың орташа жалақысы, көші-қоны, жастардың қалуы – зауыт санымен бірге өсті ме?Бүгінгі мемлекеттік бағалау жүйесінде бұл критерий жоқ. Облыс әкімінің жұмысы «қанша кәсіпорын ашты» деген санмен өлшенеді, «сол кәсіпорын халықтың өміріне қалай әсер етті» деген сапамен емес.
Даму деген не? Зауыт саны ма, адамның жағдайы ма?
Біз әлі күнге дейін аймақтың дамуын зауыттың санымен өлшеп келеміз. Қанша нысан ашылды, қанша миллиард құйылды, есепте қанша өнім шықты – осы үш санның қосындысын «даму» деп жүрміз.Бірақ бұл – ескі формула.Ескі формула қағаздағы жетістікті көрсетеді, адамның тұрмысын көрсетпейді.Ал шынайы дамуды өлшейтін жаңа формула керек. Ол формула зауытты емес, адамды санауы керек.
• Салынған әрбір бір теңге мемлекетке салық болып, пайда болып қаншалықты қайтып келді?
• Экономика тілінде оны ROI дейді.
• Ақша өзін ақтады ма, жоқ әлде желге ұшты ма
• ?Екінші – табыс.
• Зауыт бар. Ал ондағы адамның алып отырған жалақысы қанша? Ол жалақы лайықты ма, тұрақты ма? Адам еңбегі арзан бағаланған жерде даму болмайды.Үшінші – жергілікті үлес. Ол кәсіпорында кім еңбек етіп жатыр? Сол өңірдің өз азаматтары ма, әлде сырттан келген мамандар ма? Инвестиция жергілікті адамды өсірмесе, ол инвестиция емес, уақытша жоба.
• Төртінші – тамыр. Ең маңызды өлшем – жастар сол өңірде қалып жатыр ма, кетіп жатыр ма? Егер жаңа зауыттар салынып жатса да, жастар туған жерінен үдере көшіп жатса, онда біз дамуды емес, бос сандарды көбейтіп жүрміз.Осы төрт сұраққа жауап бермейінше, картадағы 2 778 нүкте – тек әдемі инфографика.Қарағандыда 244 кәсіпорын бар. Бірақ сол 244 кәсіпорын Қарағандыдағы қарапайым отбасының өміріне қалай әсер етті?Жетісуда өсім 28,5%. Бірақ сол өсім Жетісудағы ауылдағы әр үйдің кірісіне жетті ме?Даму – бұл қабырғадағы сурет емес, адамның дастарқанындағы өзгеріс.
Ең бастысы осы. Зауыт салынды, ал сол ауданның жастары Астанаға, Алматыға көшіп кетіп жатыр ма? Кетіп жатса – онда ол зауыт халық үшін емес, қағаз үшін салынған.Осы төрт сұраққа жауап жоқ болса, картада 2 778 нүкте тұрғанымен, адамның тұрмысы өзгермейді.Қарағандыда 244 зауыт бар. Керемет. Бірақ Қарағандыдағы қарапайым отбасы соның пайдасын көріп отыр ма?Жетісуда өндіріс 28,5%-ға өсті дейміз. Керемет. Бірақ Жетісудағы ауылдағы отбасының кірісі 28,5%-ға өсті ме?Осыны есептемейінше, біздің «өндіріс картамыз» – тек әдемі сурет болып қала береді.
