РФ табиғи ресурстар және экология министрі Александр Козлов «Российская газетаға» берген сұхбатында Ресей, Қазақстан және Қытай арасындағы үшжақты ынтымақтастықты дамыту мен Ертісті, оның ішінде жоғарғы ағысы Қара Ертісті бірлесіп шаруашылыққа пайдаланудың мастер-жоспарына қатысты негізгі бағыттарды атап өтті.
Оның айтуынша, 2028 жылға қарай әзірленуге тиіс бұл құжат ғылыми-зерттеу жұмысы форматында орындалады, ал қазіргі уақытта тараптар Ертіс өзені арқылы Батыс Қытайдан Қазақстан мен Ресей аумағы арқылы Солтүстік Мұзды мұхитқа шығатын жаңа ірі сауда-логистикалық маршрут құру мүмкіндігін қарастырып жатыр.
Козловтың сұхбатындағы үш негізгі тезис ерекше назар аударады.
• Біріншісі – үшжақты форматтың әлеуеті.
• Министр Ертіс бассейнін дамыту жобасын Ресей, Қазақстан және Қытайдың қатысуымен үшжақты форматта дамытудың маңызы зор екенін, қазіргі уақытта бейінді министрліктер деңгейінде үшжақты консультациялар өткізу мүмкіндігі қарастырылып жатқанын мәлімдеді.
• Екіншісі – бірлескен мастер-жоспар. Ресей мен Қазақстан трансшекаралық өзенді бірлесіп пайдалану бойынша әр тараптың жауапкершілік аймағы, жұмыстардың мерзімі мен құны егжей-тегжейлі көрсетілген күнтізбелік графигі бар арнайы жоспар әзірлеуде.
• Үшіншісі – су қауіпсіздігі мен экологиялық мониторинг. Ертіс пен Жайық сияқты ортақ өзендердің экожүйесін сақтау, судың тартылуын бақылау және экологиялық жағдайды жақсарту бағдарламалары тұрақты назарда екені атап өтілді.
Бұл сұхбаттың дәл қазір пайда болуы кездейсоқ емес, ол үш деңгейлі себеппен түсіндіріледі.
• Бірінші деңгей – гидрологиялық. Ертістің орта ағысында су шығыны соңғы жиырма жылда 15-20 пайызға азайды, Омбыдағы су өлшеу бекеттері биыл тарихи минимумды тіркеді. Ресей үшін бұл енді алыстағы экология емес, миллион халқы бар қалалардың ауыз су қауіпсіздігі.
• Екінші деңгей – геоэкономикалық. Қытай үшін Малакка бұғазындағы тәуекел күшейген сайын Ертіс – Обь – Солтүстік теңіз жолы арқылы Арктикаға шығу балама емес, стратегиялық қажеттілікке айналды. Ресейге де санкциялық қысым жағдайында Арктикаға жүк керек.
• Үшінші деңгей – саяси күнтізбе. Алдағы Қазақстан-Ресей үкіметаралық комиссиясы мен ШЫҰ алаңдары қарсаңында Мәскеу «біз Астанамен келістік» деген дайын формуламен Бейжіңге барғысы келеді. Сондықтан мастер-жоспарды «ғылыми-зерттеу жұмысы» деп атаудың өзі – Қытайды үркітпей, үстелге отырғызудың дипломатиялық тәсілі.
Осы жерде Қытайдың «кейін қосыламыз» деген позициясының мәні ашылады. Бұл бас тарту емес, халықаралық тәжірибеде «стратегиялық кейінге қалдыру» деп аталатын тактика. Оның екі себебі бар.
• Біріншіден, Қытай суға қатысты халықаралық міндеттеме алғысы келмейді. Қара Ертістен Шыңжаңға қарай жылына 2 миллиард текше метрге дейін суды «Қарамай-Жошы» каналы арқылы бұру – оның ішкі индустриалды саясатының өзегі, оны цифрмен бекіту – қолын байлау.
• Екіншіден, ол Ертісті су көзі ретінде емес, транзит тамыры ретінде көреді, яғни жауапкершілігі жоқ жерде пайдасы бар жобаға ғана қатысуды көздейді.
Ал үш тараптың ұсыныстарына келсек, олар мүдделер айнасы.
• Қытайдың ұсынысы – Ертісті экстерриториалды логистикалық дәлізге айналдыру, Ресейдің ұсынысы – суды, энергетиканы және логистиканы бір мастер-жоспарда байланыстыру. Бұл ұсыныс Қазақстанға объективті түрде жақын, өйткені Бұқтырма мен Өскемен су қоймаларының режимінсіз Омбыны да, Павлодарды да сусыз қалдыру қаупі бар.
• Қазақстанның ұсынысы – үшеуінің ішіндегі ең институционалды дайындығы бар жоба, 2024 жылғы мемлекеттік жоспарда Тугылда жаңа порт салу, «Тугыл – Майқапшағай» теміржолы және жүк айналымын 2,5 миллион тоннаға жеткізу нақты көрсетілген.Осы тұста сараптамалық тұрғыдан ең маңызды индикатор – Қазақстанның бұрын өтпей жүрген ұсыныстарының алға жылжуы. Он жыл бойы Астана «үшжақты су комиссиясы» және «шекарадағы онлайн есептегіш» туралы айтқанда, оны ешкім естімейтін.
Қазір Ресейдің өзі сол екі идеяны «үшжақты консультациялар» және «су қауіпсіздігін арттыру» деген тіркеспен мастер-жоспарға енгізіп отыр.
• Бұл – Ресейдің де шөлді сезініп, Қытайға жалғыз қысым жасай алмайтынын мойындауы және Қазақстанның дипломатиялық капиталының өскенін білдіреді.Сондықтан интеллектуалды қорытынды біреу: Ертіс дауын порттан емес, судан бастау керек. Тарих көрсеткендей, су келісілмей салынған кез келген логистика – құрғақ арнаға салынған айлақпен тең. Қазақстан үшін ұтымды формула – «алдымен су, сосын кеме». Қытайға су алу лимитін халықаралық-құқықтық цифрмен бекіттіріп, орнына Арктикаға ең қысқа жолды ұсыну, Ресейге осы су қауіпсіздігі талабын Бейжің алдында бірге қорғау шартымен жүк кепілдігін беру. Бұл – сауда емес, теңгерім. Ертіс – үш елдің тамыры. Тамыры кесілсе, бұтағы өнбейді. Су келіссе ғана кеме жүзеді.
