Теңгедегі депозит 18% беріп тұрғанда кім долларға 1% үшін барады? Ешкім. Сондықтан халықта долларландыру 15,4%-ға дейін құлады. Осы сәтті пайдаланып, Ұлттық банк қазаннан бастап долларлық депозитке қойылған шектеуді кезең-кезеңімен алып тастамақ. Бірақ бұл – теңгеге деген сенім бе, әлде жоғары пайыздың тұзағы ма? Дерекке қарайық.
Бір қарағанда, теңгелік депозиттің жоғары мөлшерлемесі мен долларландырудың рекордтық төмендеуі – үлкен жетістік. Бірақ астарында айтарлықтай тәуекел жатыр. Бұл үдерісте сенім де, жоғары пайыздың «тұзағы» да қатар жүр.
1. Халық жаппай теңгеге көшті. FusionLab-тың Ұлттық банкке арналған сауалнамасы бойынша, жинағы бар қазақстандықтардың 74,8%-ы депозитті таңдаған. Мамырда бұл көрсеткіш 67% еді. Жастық астында ақша ұстайтындар 32,3%-ға дейін азайды, жылжымайтын мүлікке салушылар 21,3%-дан 19,6%-ға түсті.
2. Долларландыру – тарихи минимумда. Ұлттық банктің тамыз қорытындысы: жалпы деңгей – 18,3%, халықта – 15,4% (рекорд), бизнесте – 22,1%. Нарықта бар-жоғы 5,9 трлн теңгенің ғана доллары қалды.
3. Пайыз айырмасы – 18 есе. Тамызда жылдық инфляция 9,8% болғанда, теңгелік депозит орташа 18-19% берді.
Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменовтың «қаржылық математикасымен»:
«Теңге жыл басынан 10% нығайды + 18% пайыз = 25-30% пайда. Долларда – 1% ғана».4. Базалық ставка әлі жоғары. 7 қыркүйектен бастап базалық мөлшерлеме – 16,25%. Яғни теңге қымбат ақша күйінде тұр.
Бұл – сенім бе, әлде тұзақ па?
• . Жоғары пайыздың «тұзағы» және экономикалық логикаХалықтың теңгеге көшуі – ең алдымен таза математика.Теңгеде 18% алып, тіпті теңге жылына 5-10%-ға құнсызданса да, пайыз бұл шығынды жауып, үстіне табыс әкеледі. Бұл жерде эмоционалды сенімнен гөрі, рационалды таңдау басым: «Мұндай жоғары пайыз тұрғанда доллар жинау тиімсіз».
• . Теңгеге деген сенімнің деңгейі қалыптасты деуге әлі ерте. Өйткені бұл сенім әлі де Ұлттық банктің базалық мөлшерлемесіне тікелей тәуелді. Тұрақты сенім – ұлттық валютаның бағамы пайыздар төмен болған кезде де тұрақты болып, инфляция 4-5%-ға ауыздықталғанда ғана орнайды. Әзірге халық теңгенің өзіне емес, оның беретін жоғары табысына сеніп отыр.
Халық байланды ма?
Иә, бірақ ерікті түрде. Ұлттық банк халықты 18%-бен «сатып алды». Адамдар теңгеге сенгеннен емес, табысты таңдағаннан көшті.Ал бизнес ше?Бизнес байланған жоқ, керісінше қысылып тұр. Заңды тұлғаларда долларландыру әлі 22,1% – халықтан 7 пайыз жоғары. Себебі импорт, жабдық, қарыз – бәрі доллармен.Оның үстіне, бизнеске теңгелік депозит 16,3% бергенімен, сол бизнеске теңгелік несие 19,7%, халыққа – 21,5%. Банк 16%-бен алып, 20%-бен сатады. Яғни бизнес теңгеде қамалып қалды: кірісі теңгемен, шығыны доллармен.Қазаннан не өзгереді? Ұлттық банк неге шектеуді алады?Ұлттық банктің қазаннан бастап долларлық депозиттерге қойылған 1% шектеуді кезең-кезеңімен алып тастауы – стратегиялық қадам.
Біріншіден, нарықты либерализациялау. Долларландыру тарихи минимумға түскендіктен, реттеуші әкімшілік шектеуді алып, нарықтық механизмге көшуге дайын.
Бұл – жүйенің тұрақтылығын көрсетеді.Екіншіден, банктер арасындағы бәсеке. Шектеу алынған соң, екінші деңгейлі банктер валюталық салым бойынша пайызды өздері анықтайды. Бұл сыртқы қарызы бар немесе валюталық несие үшін долларға мұқтаж банктер арасында бәсекені арттырады.Үшіншіден, капиталдың сыртқа кетуін тоқтату. Осыған дейін доллармен жинақ жасағысы келетін ірі инвесторлар 1%-дық шектеуге байланысты ақшасын шетелге – АҚШ облигацияларына апаратын. Енді капиталды ел ішінде ұстауға мүмкіндік туады.
Нарық күтімі: бірден 5% болмайды. Алғашқыда 1,5-2%, кейін 2,5-3,5%. Бұл – 3 есе өсу, бірақ теңгедегі 18%-бен салыстырғанда аз.Мақсаты – тексеру: пайызсыз да халық теңгеде қала ма? Егер қала берсе – онда нағыз сенім пайда болды деген сөз.ТүйінҚазіргі «теңгеге байлану» – жалған байлану. Нағыз сенім қашан сыналады? Инфляция 4-5%-ға түсіп, теңгелік депозит 8-9% беріп тұрғанда, ал долларлық депозит 3% беріп тұрғанда халық қайсысын таңдайды – сонда көреміз.Әзірге біз теңгеге сеніп отырған жоқпыз, жоғары пайызды сатып алып отырмыз. 18% – бұл сенімнің емес, қымбат ақшаның бағасы.
