Соңғы бір аптада мемлекет үш жерде бірдей «ретке келтіру» жасап жатыр.
Бірі – 11,5 трлн теңге инвестицияны қайда кетіп жатқанын санау, екіншісі – халықтың 1 млн теңгесі мен долларына қанша пайыз беру керегін қайта есептеу, үшіншісі – 2 айдан көп больничный беретін ауруларды нақты кодпен белгілеу. Үшеуінің аты әртүрлі болғанымен, заты бір – бұрынғы бытыраңқы, түсініксіз жүйені нақты, халықаралық стандартқа келтіру.
I. Ақшаны санау – 11,5 трлн қайда кетті деген сұраққа жауап іздеуден басталды
Мемлекет қараса – ақша көп, 11,5 трлн салынған. Бірақ тиімділігі жоқ. 6 теңге салып, 1 теңге өсім аламыз. Неге? Себебі есеп жоқ. Ақшаның 63%-ын ірі компания өз қалтасынан салады, банк – 3,5% ғана. Банк заводқа емес, тойға несие береді. Ақшаның 40%-ы пәтер мен қоймаға кетеді, ғылымға 0,3% ғана.BCG айтқан диагноз – бізде ақша жоқ емес, ақшаны бөлу жүйесі ауру. Ұлттық қорда 102 млрд доллар жатыр, бірақ ол АҚШ-та жатыр, Қазақстандағы кәсіпкерге жетпейді. Мемлекет енді осыны реттемекші: бар ақшаны қалай заводқа жеткіземіз?
II. Пайызды санау – 1 млн неге 180 мың емес, 150 мың береді?
Дәл сол логика депозитте де бар.Былтыр Ұлттық банк ставканы 18% ұстады, халық 1 млн-ға 180 мың алатын. Қазір инфляция 9,8%-ға түсті деп, ставканы 16,25%-ға түсірді. Содан 1 млн-ға 150 мың алатын болдық. Халық «пайызым азайды» деп ренжиді, бірақ мемлекет «қымбатшылық та азайды, бұл – сауығу» дейді. Ал доллар жағында керісінше – пайызды көтеріп жатыр. Былтыр долларға 0,9% беретін, қазаннан 3% бермек. Неге? Өйткені халық долларын жастық астына тығып, есептен шығып кетті. Банк жүйесінде доллар қалмады. Енді мемлекет «долларыңды үйде емес, банкте ұста, 90 емес 300 доллар берем» деп, долларды да есепке қайтармақшы. Міне, мұнда да – реттеу. Теңгені арзандатып, долларды қымбаттатып, екеуін теңестіру.
III. Ауруды санау – 2 айдан көп больничный кімге беріледі?
Үшінші жаңалық – Денсаулық министрлігі 2015 жылдан бері бар тізімді өзгертпекші. 2 айдан көп демалыс беретін аурулар – оба, күйдіргі, құтыру, туберкулездің ауыр түрлері сияқты өте қауіпті инфекциялар.Министрлік айтты: «Тізімге бірде-бір жаңа ауру қоспаймыз».Сонда не өзгереді? Әр аурудың қасына халықаралық АХЖ кодын (мысалы A00.0) қосып жазады.Не үшін? Дәл ақшадағыдай – шатасуды болдырмау үшін. Бұрын дәрігер «туберкулез» деп жаза салса, бухгалтер «қай туберкулез? 2 айға жарай ма?» деп шатасады. Туберкулездің 20 түрі бар. Енді кодын жазса – нақты. Ел бойынша біркелкі есеп болады.Үшеуінің сабақтастығы қайда? Қарашы, үш жерде де мемлекет бір ауруды емдеп жатыр – бытыраңқылық ауруын. Инвестицияда – ақша бытыраңқы, есепсіз кетіп жатыр, пәтерге кетіп жатыр. Оны заводқа бұру керек. Депозитте – халықтың доллары бытыраңқы, жастықта жатыр, банк көрмейді. Оны банкке қайтару керек. Медицинада – диагноздар бытыраңқы, әр дәрігер әртүрлі жазады. Оны бір халықаралық кодқа келтіру керек. Барлығы – көлеңкеден жарыққа шығару, есепке алу, тәртіпке келтіру.
Бұрын «ақша көп салдық» деп есеп берсек, енді «қайда салдық, тиімділігі қандай» деп сұрай бастадық.
Бұрын «ауру бар» десек, енді «қай ауру, қай код» деп нақтылай бастадық.Бұл – экономика да, медицина да өсіп, балалықтан даналыққа өтіп жатқанының белгісі.
Түйін:
Халыққа түсінікті тілмен айтқанда:11,5 трлн-ның сұрауы бар – қайда кетті?1 млн-ның сұрауы бар – неге 180 емес, 150 болды? 2 айлық больничныйдың сұрауы бар – қай ауруға нақты беріледі? Мемлекет енді осы үш сұраққа да «шамамен» емес, «нақты кодпен, нақты есеппен» жауап бермекші. Бұл – дұрыс жол.
