Қазақстан жыл сайын негізгі капиталға 11 трлн теңгеден астам қаржы құяды, Ұлттық қорда 102 млрд доллар жатыр, банктерде триллиондаған өтімділік бар.
Бірақ экономика 3-4 пайыздан артық өспейді. Boston Consulting Group-тың жаңа зерттеуі осы парадоксқа диагноз қойды: Қазақстанның проблемасы – ақшаның жоқтығында емес, бар ақшаны жаңа экономика құра алатындарға жеткізе алмауында.
- Қазақстандық инвестиция моделі қалай жұмыс істейді?
2025 жылдың 8 айындағы ресми статистика инвестициялық модельдің жабық екенін көрсетті.11,5 трлн теңгенің 63,4%-ын компаниялар өз қалтасынан салған, 23%-ын бюджет берген. Банктердің үлесі – небәрі 3,5%.Нарықтық экономикада банк – экономиканың қаны. Ол халықтың депозитін алып, кәсіпкерге несие етіп береді. Бізде бұл тізбек үзілген. Банктер тұтыну несиесін бергенді жөн көреді, ал ұзақ мерзімді өндірістік несие бермейді.Нәтижесінде кімде бар – сол ғана инвестициялайды. ҚазМұнайГаз, ERG, ірі агрохолдингтер өз ақшасына дамиды. Ал кепілі, тарихы жоқ жаңа бизнес ақшасыз қалады
2. BCG не дейді?
BCG Investment Pathways зерттеуі екі түрлі проблеманы ажыратады.Біріншісі – жинақтау проблемасы. Елде ақша жоқ. Африка елдеріне тән.
Екіншісі – бөлу проблемасы. Ақша бар, бірақ ол бір жерде қамалып қалған. Ресурстық мемлекеттерге тән.Қазақстан – дәл екінші топта. Елде Ұлттық қор, ЕНПФ, Самұрық-Қазына, банктердің активтері бар. Бірақ бұл ақша өндірістік жобаларға жетпейді. Ол АҚШ-тың қазынашылық облигацияларында, депозиттерде, Астана мен Алматыдағы тұрғын үй нарығында тұр.
Ресми түрде капитал көп, бірақ жеке экономика үшін қолжетімді ұзақ ақша жоқ.
3. Ақша қайда кетеді және ICOR деген не?
Инвестицияның құрылымы оның тиімсіз екенін дәлелдейді.2025 жылы инвестицияның 19,4%-ы жылжымайтын мүлік операцияларына, 18%-ы көлік пен қоймаға кеткен. Ал ақпарат және байланысқа – 1,6%, ғылым мен технологияға – 0,3% ғана.Біз болашақтың салаларына емес, рентасы бар ескі салаларға инвестиция салып жатырмыз.Оның қайтарымын өлшейтін халықаралық көрсеткіш бар – ICOR (Incremental Capital-Output Ratio). Ол 1% өсім үшін қанша инвестиция керек екенін көрсетеді.
Дамыған елде ICOR – 3-4. Яғни 3 доллар салып, 1 доллар өсім аласың.Қазақстанда ICOR соңғы жылдары 6-7-ге жетті. Біз өсу үшін екі есе көп ақша жағамыз. Бұл – инвестицияның тиімсіз екенін білдіреді.Неге? Себебі банктегі 16% депозит тұрғанда, қайтарымы 10% болатын заводты ешкім салмайды.
4. Неге шетелдік инвестиция құтқармайды?
Дәстүрлі жауап – «шетелдік инвестор әкелеміз» деген. Бірақ BCG оған күмәнмен қарайды.Шетелдік капитал технология әкеледі, бірақ мультипликаторы төмен. Ол көбіне жабық контурда жұмыс істейді: шетелдік компания шетелдік жабдық әкеледі, шетелдік мердігерді жалдайды, пайданы шетелге алып кетеді.Қазақстанда қалатыны – салық пен жұмыс орны ғана. Жаңа жеткізу тізбегі, жергілікті инжиниринг қалыптаспайды.Сондықтан шетелдік инвестицияның көлемі емес, оның жергілікті экономикаға сіңуі маңызды.
Қорытынды: Не істеу керек?
Мәселені «инвестиция аз» деп емес, «инвестиция жете алмай жатыр» деп қою керек.Бірінші – Ұлттық қор мен ЕНПФ-ты тек сыртта сақтамай, ел ішіндегі ұзақ ақша көзіне айналдырудың тетігін табу.Екінші – банктердің инвестициядағы үлесін 3,5%-дан кемінде 25%-ға жеткізу. Ол үшін мемлекет кепілдік қорларын күшейтуі керек.Үшінші – табысты триллион теңгемен емес, ICOR-мен, яғни тиімділікпен өлшеуді бастау.Әйтпесе Қазақстан жыл сайын рекордтық инвестиция туралы есеп беріп, сол баяғы шикізат экономикасы болып қала береді.
