Қазақстанда доллар бағамы жыл басындағы болжамнан әлдеқайда төмен түсті.
2025 жылдың соңында бірқатар сарапшы 2026 жылы доллар 560–580 теңгеге дейін баруы мүмкін деп болжаған-тұғын. Кешегі сауда бойынша доллар 463,3 теңге шамасында саудаланды. Ал Brent мұнайы бір сәтте барреліне 126 долларға дейін көтеріліп, өсіп кетті.
Сарапшылар бағамның төмендеуі факторлардың комбинациясынан туындағанын көрсетеді. Қаржы талдаушысы және макростратег Расул Рысмамбет басты және негізгі драйвер — мұнай екенін түсіндіреді.
«Ормуз бұғазының жабылуы мен Таяу Шығыстағы қақтығыс жағдайында нарық жеткізілімдердің физикалық тапшылығының тәуекелін тудырып отыр, бұл Brent баға белгіленімдерінде ғана емес, Urals бағасында да көрініс табады, ол барреліне 100 доллардан жоғары көтеріледі, бұл әлдеқашан болмаған. Ресей үшін бұл сыртқы сауда теңгерімінің айтарлықтай жақсарғанын білдіреді. Валюталық түсім ұлғайып, оның бір бөлігі ішкі нарыққа тезірек түседі», — дейді сарапшы.
Күнтiзбелiк фактор қозғалысты қосымша күшейтедi: сәуiр — салық төлемдерi бойынша ең жоғары айлардың бiрi. Бұл кезеңде экспорттаушылар валютаны рубльге белсендірек айырбастайды және мұнайдың ағымдағы бағасы кезінде бұл әсер әдеттегіден күшті болады.
«Қазір нарық бұрындары қалыптасқан мұнайдың неғұрлым жоғары бағасы бойынша валюталық табысты алып отыр. Бұл ретте импорт сол қарқынмен өсуге үлгермейді. Валюта ұсынысы сұраныстан озып кеткен кезде уақытша теңгерімсіздік туындайды», — дейді Р. Рысмамбет.
Ұлттық банктің қатаң ақша-кредит саясаты да мұнда өз рөлін атқарады. Жоғары нақты ставка кредит беру мен импортты тежейді және рубльдік құралдарға қызығушылықты қолдайды. Бұл бизнес пен халық тарапынан валюта нарығына қысымды төмендетеді.
Доллардың ТӨМЕН болғаны (Теңгенің нығаюы) тиімді
Импорттаушыларға: Шетелден тауар, техника, автокөлік сатып алу арзанырақ болады.
Халыққа (тұтынушыларға): Импорттық өнімдер (киім, техника, азық-түлік) бағасы тұрақталады немесе арзандайды.
Шетелге саяхаттайтындарға: Еуропа, АҚШ немесе басқа да валютасы долларға байланған елдерге бару арзанға түседі.
Доллармен несиесі барларға: Қарызды өтеу жеңілдейді.
2. Доллардың ЖОҒАРЫ болғаны (Теңгенің әлсіреуі) тиімді:
Экспорттаушыларға: Мұнай, металл сататын компаниялар доллармен табыс тауып, оны жоғары бағаммен теңгеге айырбастағанда көбірек пайда көреді.
Бюджетке: Мұнайдан түсетін түсімдер жоғары болып, бюджет тапшылығы азаяды.
Шетелден ақша аударатындарға: Шетелден доллармен жалақы алатындар немесе туыстары доллармен ақша жіберетіндер ұтады.
Тұтынушылар үшін: Доллардың 450-460 теңге айналасында болғаны бағаның тұрақтылығын сақтайды.
Экономика үшін: Доллардың тым күрт өсуі инфляцияға әкеледі, ал тым төмендеуі экспорттық кірісті азайтады.
Тиімді бағам: Экономикалық шоктарсыз, болжамды, біртіндеп өзгеретін бағам — ең қолайлысы.
Форсбпен пікірлескен экономист Арман Бейсембаевтың айтуынша, теңгенің күшеюіне ең алдымен Ұлттық банктің қатаң ақша-несие саясаты ықпал еткен. Базалық мөлшерлеменің 18 пайызға дейін көтерілуі нарыққа «инфляциямен күрес бірінші орынға шықты» деген нақты белгі берген.
Бейсембаевтың сөзінше, жоғары мөлшерлеме теңгедегі активтерді тартымды етті. Ірі инвесторлар теңгеге қызыға бастады. Елге қысқа мерзімді табыс іздеген капитал да кірді. Мұндай қаржы ұзаққа байланбайды, пайда көрсе кіреді, жағдай өзгерсе тез шығып кетуі мүмкін.
Экономист мұны қарапайым тізбекпен түсіндіреді: жоғары ставка теңгеге сұранысты арттырады, теңге күшейеді, импорт арзандайды, соның әсерінен инфляция баяулайды.
Мұнай бағасының өсуі де теңгеге дем берген. Бірақ сарапшы мұны басты себеп деп санамайды. Өйткені теңге
Қай бағам қолайлы?
Арман Бейсембаев теңге тым әлсіз де, тым күшті де болмауы керек деп пайымдайды. Оның пікірінше, экономика үшін ең маңыздысы бағамның болжамды әрі тұрақты болуы.
Доллардың 500–520 теңге аралығын «жайлы дәліз»
Өйткені күрт нығаю да, кейінгі күрт әлсіреу де бизнеске, бюджетке және нарыққа соққы болып тиеді.
Ал теңгенің алдағы бағыты бас банкир Тимур Сүлейменовтың шешіміне байланысты болмақ. Егер реттеуші базалық мөлшерлемені төмендету туралы белгі бере бастаса, теңгенің күшеюі баяулауы мүмкін. Ал тым асығыс қадам жасалса, елге кірген қысқа мерзімді капитал тез шығып, доллар қайта қымбаттауы ғажап емес.
