Вице-премьер және ұлттық экономика министрі Серік Жұманғарин әлеуметтік көмекке жұмсалатын шығыстарды 12% -ға немесе шамамен 700 млрд теңгеге қысқарту жоспарына түсініктеме берді.
Оның айтуынша, әңгіме базалық әлеуметтік төлемдерді алып тастау туралы емес. Өзгерістер мемлекеттік қолдау алушыларға қойылатын талаптарға қатысты болады.
Министр атап өткендей, босаған қаражатты басқа да бағыттарды дамытуға және адами капиталды ұлғайтуға бағыттау жоспарланған.
Осылайша, әлеуметтік төлемдерді қысқартуға емес, мемлекеттік көмекті неғұрлым атаулы бөлуге баса назар аударылады.Әлеуметтік төлемдерді қысқарту мемлекеттік бюджет шығындарын оңтайландырудың жалғыз жолы емес. Оның орнына көлеңкелі экономиканы заңдастыру, салық базасын ұлғайту, әлеуметтік көмекті атаулы ету (шынымен мұқтаж жандарға ғана беру) және бюджет қаражатын мақсатсыз пайдалануды бақылауды күшейту сияқты экономикалық тетіктер қолданылады.
Әлеуметтік төлемдерді қысқарту емес, оларды «оңтайландыру» және «нақты мұқтаж жандарға бағыттау» (адрестік көмек) тәжірибесі көптеген елдерде өз пайдасын берді. Бұл қадамдар бюджетті үнемдеп қана қоймай, азаматтарды жұмыс істеуге ынталандырды. Мұндай реформалар келесі мемлекеттерде тиімділігін дәлелдеді:
- Ұлыбритания (2010 жылдардағы реформалар): Әлеуметтік жәрдемақылардың шекті мөлшеріне шектеу енгізіп, бірыңғай жәрдемақыға (Universal Credit) көшті. Бұл қадам жұмыссыздар санын күрт азайтып, еңбекке қабілетті адамдарды жұмыс табуға ынталандырды.
- Швеция (2000 жылдардан кейінгі өзгерістер): Бұрын әлемдегі ең жоғары жәрдемақы төлейтін ел болса, кейіннен жұмыссыздық бойынша төлемдерді орташа жалақының 55%-ына дейін шектеді. Бұл шектеулер мемлекеттік шығыстарды реттеуге көмектесті, алайда отбасылық саясат пен бала күтіміне қолдау көрсетуді сақтап қалды.
- Канада (1990 жылдардың ортасы): Әлеуметтік көмек жүйесін орталықсыздандырып, провинцияларға төлемдерді өз бюджеттеріне сай реттеуге рұқсат берді. Бұл жүйенің ашықтығын арттырып, еңбек нарығындағы тепе-теңдікті қалпына келтіруге көмектесті.
- АҚШ (1996 жылғы әл-ауқат реформасы): «Отбасыларға уақытша көмек көрсету» (TANF) бағдарламасы бойынша жәрдемақы алу мерзіміне қатаң шектеулер қойылып, оны жұмыспен қамту талаптарымен байланыстырды. Нәтижесінде жәрдемақы алушылар саны екі есеге қысқарып, жұмыспен қамту деңгейі өсті.
Сарапшы -әлеуметтанушы Айсұлу Молдабекованың айтуынша, Еуропа елдеріндегі төлемдермен салыстыру қиын. Өйткені Қуатты экономикасы, салықтан түсетін түсім көлемі қаржының тиімді бөлінуі әлеуметтік саясаттың жоғары деңгейде жүзеге асуына мүмкіндік беріп отыр.
Ал Қазақстанда бюджет тапшылығы мәселесі күйіп тұр, еңбек өнімділігі төмен, өндіріс саласының дамуы жеткіліксіз. Соның салдарынан кейбір отбасылар әлеуметтік төлемдерге тәуелді болып қалған. Әсіресе ауылдық жерлерде балаларына төленетін жәрдемақы негізгі табыс көзіне айналған жағдайлар кездеседі. Халық әлеуметтік төлемсіз күн көре алады, бірақ ол үшін тұрақты жұмыс орны, кәсіпкерлік қызметқаржылық жинақтар болуы шарт. Дегенмен, мемлекет тарапынан берілетін Атаулы әлеуметтік көмек (АӘК) сияқты жәрдемақылар ең төменгі күнкөріс деңгейіне жете алмайтын отбасылар үшін таптырмас қолдау.
