2026 жылдың соңында БҰҰ-ның қазіргі Бас хатшысы Антониу Гутерриштің өкілеттігі аяқталады. Жаңа басшыны сайлауға дайындық өткен жылдың соңында басталып кетті. Ресейлік және қазақстандық кейбір медиалар Тоқаевтың кәсіби дипломатиялық тәжірибесіне сүйеніп, болашақта үміткер болуы мүмкіндігін жазды. Қазақстан билігі немесе президенттің баспасөз қызметі бұл ақпаратты растаған жоқ.
1946 жылдың 1 ақпанында БҰҰ-ның ең алғашқы Бас хатшысы сайланған. Биыл, араға 80 жыл салып, ұйымның оныншы басшысы сайланбақ. ас хатшы лауазымына кандидатураны ұйымға мүше мемлекеттер ұсынады. Әр мемлекет тек бір үміткерді ғана көрсете алады. Кандидатты ұсыну үшін елдер Қауіпсіздік кеңесінің және Бас Ассамблея төрағаларының атына ресми хат жолдауы тиіс. Ал үміткерлер өз кезегінде БҰҰ-ның дамуы жөніндегі көзқарасын және табыс көздері туралы мәліметті ұсынуы керек. Егер кандидат БҰҰ құрылымында қызмет етсе, мүдделер қақтығысын болдырмау үшін сайлау науқаны кезінде жұмысын уақытша тоқтатуы қажет.
• Ұйымды 2017 жылдан бері португалиялық Антонио Гутерриш басқарып келеді.
• Оған дейін 10 жыл бойы (2007-2017 жылдары) Азия өкілі – оңтүстіккореялық Пан Ги Мун жетекшілік еткен.
• Ал оның алдында (1997-2006 жылдары) Африка өкілі – Кофи Аннан қызмет атқарды.
Осы қисынға салсақ, бұл жолы Азия өкіліне кезек беріле қоюы екіталай. Сарапшылар Оңтүстік Американың кезегі келгенін айтады.
Ресми кандидаттардың тізімі.
* Рафаэль Гросси (Аргентина) — Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (МАГАТЭ) қазіргі бас директоры.
* Мишель Бачелет (Чили) — Чилидің бұрынғы президенті және БҰҰ-ның адам құқықтары жөніндегі бұрынғы Жоғарғы комиссары.
* Ребека Гринспан (Коста-Рика) — БҰҰ-ның сауда және даму жөніндегі конференциясының (ЮНКТАД) басшысы және Коста-Риканың бұрынғы вице-президенті.
* Маки Салл (Сенегал) — Сенегалдың бұрынғы президенті (Латын Америкасы аймағынан емес жалғыз кандидат).
* Мария Фернанда Эспиноса (Эквадор) — Эквадордың бұрынғы сыртқы істер министрі және БҰҰ Бас Ассамблеясының бұрынғы төрағасы.
* Кэролин Родригес-Биркетт (Гайана) — Гайананың БҰҰ жанындағы тұрақты өкілі және бұрынғы сыртқы істер министрі.
Ағымдағы сайлаудың ерекшеліктері
Гендерлік фактор: Алты кандидаттың бесеуі — әйелдер. БҰҰ-ның қазіргі басшылығы тарихта алғаш рет ұйымды әйел басқаруы тиіс деп бірнеше рет мәлімдеген.
Географиялық ротация: Бес кандидат Латын Америкасы мен Кариб бассейнінің аймағын білдіреді, ол сайлаудың осы кезеңінде жария емес басымдыққа ие.
БҰҰ-ның жаңа Бас хатшысын таңдау бойынша алғашқы дауыс беру 2026 жылғы 30 шілдеге жоспарланған. Бұл БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде жабық консультативтік дауыс беру, сондай-ақ «сабан сауалнамасы» (straw poll) деп аталады.
Бірінші раундтан кейін, егер кандидаттардың ешқайсысы қажетті қолдау алмаса, осындай консультативтік дауыс берудің келесі раундтары өткізілетін болады. Бұл процесс 2016 жылы алты раунд талап етілгендей бірнеше апта, тіпті айлар алуы мүмкін. Дауыс беру Қауіпсіздік кеңесінің барлық тұрақты мүшелерін (Ресей, АҚШ, Қытай, Ұлыбритания, Франция) қанағаттандыратын және кемінде 15 дауыстың 9-ын жинайтын кандидат табылғанға дейін жалғасады. Қауіпсіздік Кеңесі кандидатты таңдағаннан кейін оның аты БҰҰ Бас Ассамблеясына бекітуге берілетін болады. Бұл әдетте ресми рәсім болып саналады. Жаңа Бас хатшының қызметіне кірісуі 2027 жылдың 1 қаңтарына жоспарланған.
