«Самұрық-Қазына» қоры мен «Қазақстан темір жолы» басшыларының ұсталуы бір адамның емес, бақылау жүйесінің мәселесін көтерді. 18 қарашада Премьер-министр Олжас Бектенов бұл сұраққа жауап берді.

11 қарашада Ұлттық қауіпсіздік комитетінің сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметі «Самұрық-Қазына» қорының басшысы Нұрлан Жақыпов пен «Қазақстан темір жолы» басшысы Елжас Отыншиевті сыбайлас жемқорлық қылмысына қатысы бар деген күдікпен ұстады. 14 қарашада сот екеуін қамауға алуға санкция берді. Тергеу әлі жүріп жатыр, сот ешкімді кінәлі деп таныған жоқ. Олардың өз позициясы әзірге жарияланған жоқ.
Әңгіме екі басшы туралы ғана емес
«Самұрық-Қазына» — құрамында мұнай, газ, уран, темір жол, энергетика секілді стратегиялық активтері бар, қордың ресми дерегі бойынша активтері шамамен 88 миллиард долларлық елдегі ең ірі мемлекеттік холдинг. Оны басқару жүйесі жылдар бойы бір үлгімен жұмыс істеп келді: қорды атқарушы орган басқарады, ал оның жұмысын қадағалайтын жоғары орган — Директорлар кеңесі. Қалыптасқан тәжірибе бойынша, бұл кеңесті Үкімет басшысы басқарады. Бұл — заңда бекітілген жүйе.
Сондықтан бүгінгі сұрақ жеке адамдарға емес, осы жүйенің өзіне қойылып отыр.
Егер бақылау органы тәуекелді көрмесе — бұл бақылаудың жұмыс істемегені. Ал егер көріп тұрып үндемеген болса — бұл одан да ауыр сұрақ
.Қай нұсқа болғанын әлі ешкім түсіндірген жоқ. Ал түсінік берілмеген жерде қоғамда сенімсіздік туады. Бақылауға жауапты құрылымның өзі күдікке ілінді. Тергеу барысында тағы бір жайт белгілі болды. Ұлттық қауіпсіздік комитетінің 19 қарашадағы ресми хабарламасы бойынша, қордың сатып алу әдіснамасы, бақылау және мониторинг департаментінің директорына қатысты сотқа дейінгі тергеу жүріп жатыр. Қордың өзі қызметкердің ұсталғанын растағанымен, бұл жағдайдың оның қазіргі қызметімен емес, бұрынғы еңбек қызметімен байланысты екенін мәлімдеді.
Бұл істің Жақыпов пен Отыншиевке қатысты тергеумен байланысы бар-жоғы әзірге белгісіз. Яғни әңгіме тек басшылардың өздері туралы емес, оларды қадағалауға тиіс болған құрылымның өзі туралы болып отыр.Бақылауға жауапты адамның өзі күдікке ілінуі — бақылаудың қағаз жүзінде қалғанын аңғартады.
Бектенов не деді?
18 қарашада, ұстаудан бір апта өткен соң, Премьер-министр «Самұрық-Қазына» сайтында жарияланған мәлімдеме жасады. Оның мәтініне қарағанда, Бектенов үш нәрсені айтқысы келді.
Біріншіден, сабырға шақырды. Оның айтуынша, «әңгіме нақты жағдай туралы болып отыр, бұл қорлар тобындағы барлық компаниялардың қызметіне күмән келтіруге негіз бермейді». Тергеу Президенттің бақылауында, құзыретті органдар объективті тергеуді қамтамасыз етуі тиіс.
Екіншіден, үздіксіздікке кепіл берді. Премьердің айтуынша, барлық компания штаттық режимде жұмыс істеп жатыр. Стратегия өзгермейді. Инвестициялық және инфрақұрылымдық жобалар бекітілген жоспар бойынша жалғасады. Инвесторлар, кредиторлар, банктер және халықаралық қаржы институттары алдындағы барлық қаржылық, шарттық және қарыздық міндеттемелер уақытылы және толық көлемде орындалады. Жақын арада қордың жаңа басқарма төрағасы тағайындалады.
Үшіншіден, жүйелі шараларды уәде етті.
Бектеновтың өзі Директорлар кеңесінің төрағасы ретінде қор мен оның еншілес ұйымдарының директорлар кеңестерінің, әсіресе аудит және тәуекелдерді басқару жөніндегі комитеттердің рөлін күшейтуді қажет деп санайды. Ішкі бақылау, комплаенс және ішкі аудит механизмдері қайта қаралып, күшейтіледі. Сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтардың алдын алуға, мүдделер қақтығысын анықтауға, шешімдердің ашықтығын арттыруға және басшылардың жеке жауапкершілігіне ерекше назар аударылады. Оның түйіні:
«Міндет тек нақты бұзушылықтарға әрекет етуде ғана емес, ең алдымен олардың қайталануына жағдай туғызбайтын тиімді жүйе құруда».
Бірақ бұл жауап жеткілікті ме?
Бектеновтың мәлімдемесінде бір маңызды жайт бар: ол бір мезгілде екі рөлде сөйлейді
Бір жағынан — Үкімет басшысы, екінші жағынан — қордың Директорлар кеңесінің төрағасы. Яғни бақылау жүйесін күшейтуді сол бақылау жүйесіне өзі жауапты адам уәде етіп отыр. Сондықтан оның «жүйелі шаралар» туралы сөздері дұрыс бағыт.
Сарапшылар мен ресми мәлімдемелерге қарағанда, бұл жағдайдың жүйелі себептері бар.
Біріншіден, ұлттық компаниялардағы ішкі аудит, тәуекелдерді басқару және комплаенс қызметтері іс жүзінде сол компаниялардың атқарушы басшылығына тәуелді. Мұндай тәуелділік басшылық деңгейіндегі заңбұзушылықтарды дер кезінде әшкерелеуге кедергі келтіреді.
Екіншіден, сатып алу жүйесіндегі бақылау формалды сипат алып кеткен. Тендерлік рәсімдер мен келісімшарттарды қадағалауға жауапты құрылымдардың өздері күдікке ілінуі соның дәлелі.
Үшіншіден, цифрландыру мен ашықтық жетіспейді. Қауіпсіздік кеңесінің шұғыл отырысында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан темір жолы қызметін шұғыл цифрландыру міндетін қойды. Демек, қаржы ағындары мен логистикалық операциялардың ашық цифрлық із қалдырмауы жемқорлық тәуекелдерін жасыруға мүмкіндік берген.
Оның үстіне, ұсталған екі басшының арасындағы сабақтастық та назар аударуға тұрарлық. Елжас Отыншиев бұрын қор құрылымында жұмыс істеген, кейін темір жол компаниясына басшы болып тағайындалған. Яғни бұл — екі бөлек оқиға емес, бір басқару тізбегіндегі кадрлық саясаттың көрінісі. Мұндай жағдайда мәселе тек орындаушыларды ауыстырумен шешілмейтіні түсінікті.
Кадрлық шешімдерге қатысты да сұрақ қалды
16 қарашада Ұлттық қауіпсіздік комитетінің төрағасы Ермек Сағымбаев қызметінен босатылып, орнына оның орынбасары Марат Ирменов тағайындалды. Ақорданың ресми түсіндірмесі бойынша, бұл шешім кадрлық ротация және арнайы қызметті реформалау қажеттігімен байланысты. Алайда тағайындау жүйенің ішінен жасалды. Сондықтан бұл — реформаның бастамасы ма, әлде кезекті кадрлық ауысым ба, оны уақыт көрсетеді.
Алда не күтіп тұр?
Ең бастысы — алда не күтіп тұр. Егер іс тек басшыларды ауыстырумен шектелсе, бірнеше жылдан кейін дәл осындай жаңалық қайта шығуы мүмкін. Ал егер қорға терең, ашық аудит жүргізіліп, бақылау жүйесінің өзі қайта қаралса, бұл жағдай басқару мәдениетін өзгертуге мүмкіндік берер еді. Мемлекеттік активтерді басқарудағы ашықтық пен жауапкершілікті арттыру — қоғам сенімін қалпына келтірудің негізгі жолы.
Бұл іс — екі адамның тағдыры емес. Бұл — бақылау жүйесінің өзіне қойылған сынақ. «Самұрық-Қазына» — қарапайым мекеме емес. Бұл — елдегі ең ірі қаржы ағындары өтетін құрылым. Онда соңғы 20 жылда талай ықпалды тұлға жұмыс істеді, талай шешім қабылданды. Сондықтан бүгінгі тергеу тек қазір ұсталған екі басшымен шектелмеуі керек. Егер іс тек екеуімен бітсе, жүйенің соңғы 20 жылдық тарихы тексерусіз қалады. Нағыз сұрақ — екеуде емес. Нағыз сұрақ — жүйенің соңғы 20 жылда қалай жұмыс істегенінде.