Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Ұлттық қор қаражатын пайдалану туралы айтты. Оның пікірінше, оларды шетелдік құнды қағаздарда ұстауға емес, әлеуметтік нысандардың құрылысына бағыттау керек.
Оң әсерлері (Экономикалық өсім мен инфрақұрылым)
- Құрылыс секторының жандануы: Қаражаттың ішкі нарыққа құйылуы республика бойынша (облыс орталықтары, қалалар мен аудандар) емханалар, оңалту орталықтары және басқа да әлеуметтік маңызы бар объектілердің салынуын жеделдетеді. Бұл ішкі өнімнің (ІЖӨ) өсуіне серпін береді.
- Жұмыс орындарын ашу: Ауқымды құрылыс жұмыстары жаңа жұмыс орындарын құрып, шағын және орта бизнеске (құрылыс материалдарын өндіру, қызмет көрсету) тапсырыс көлемін арттырады.
- Халықтың тұрмыс сапасы: Әлеуметтік инфрақұрылымның жақсаруы азаматтардың өмір сүру сапасына тікелей әсер етіп, өңірлердегі әлеуметтік теңсіздікті азайтады.
Нарықтағы тәуекелдер мен теріс әсерлері (Инфляция және жинақ)
- Инфляциялық қысым: Ұлттық қор қаражатын ішке бағыттау айналымдағы теңге массасын көбейтеді. Егер бұл өсім ішкі тауарлар мен қызметтердің көлемімен қамтамасыз етілмесе, бағаның өсуіне (инфляцияға) қосымша қысым түсуі мүмкін.
- Ұлттық қордың инвестициялық кірісінің азаюы: Қор қаражаты шетелдік сенімді құнды қағаздарда сақталғанда валюталық дивидендтер әкеледі. Оны азайту қордың сыртқы активтерінің өсу қарқынын бәсеңдетіп, елдің сыртқы шоктарға (мысалы, мұнай бағасының құбылуына) қарсы тұру буферін әлсіретуі ықтимал.
- Валюта нарығына әсері: Қаражатты ішкі жобаларға жұмсау үшін шетел валютасындағы активтерді сату және оларды теңгеге айырбастау қажет болады, бұл ішкі валюта нарығындағы теңге мен доллар арасындағы балансқа әсер етеді.
Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменовтың 2025 жылдың қорытындысы бойынша президент алдындағы есебіне арналған Ақорданың 2026 жылғы 4 маусымдағы шығарылымында мынадай деректер келтірілген: «2025 жылдың қорытындысы бойынша Ұлттық банктің алтын-валюта қоры рекордтық деңгейге — 65,4 млрд долларға жетті. Ұлттық қордың валюталық активтері 5,1 млрд долларға өсіп, 63,9 млрд долларды құрады».
Ал үш аптадан кейін, 2026 жылдың 26 маусымында, қаржы министрі Мәди Тақиев парламент палаталарының бірлескен отырысында былай деді. «Ұлттық қордың активтері 2025 жылдың соңында 73,8 млрд долларды құрады, оның ішінде валюталық қоржын активтері — 63,9 млрд».
Егер портфельдер бойынша жеке қарайтын болсақ, Ұлттық банктің деректеріне сәйкес 2025 жылдың соңына Ұлттық қордың жинақ портфелі 92,79%, ал тұрақтандыру портфелі 7,21% құрады. Ұлттық қор активтерінің негізгі кірістілігін дәл осы жинақ қоржыны қамтамасыз етеді. Бұл қоржынның қаражаты едәуір дәрежеде сол шетелдік бағалы қағаздарға, сонымен қатар корпоративтік облигацияларға, акцияларға, алтынға және баламалы құралдарға салынған. Ұлттық қор қаржысын құрылыс индустриясына және инфрақұрылымға бағыттау нарықтағы іскерлік белсенділікті арттырғанымен, инфляцияны күшейтіп, қордың валюталық резервтерін азайту тәуекелін деген пікір бар.
Оң әсері
- Экономикалық өсім: Құрылыс секторлары мен сабақтас салалар (металлургия, цемент өндірісі, логистика) тапсырыс пен қаржы алып, жұмыс орындары көбейеді.
- Инфрақұрылымды дамыту: Тұрғын үй, жол, әлеуметтік нысандар мен өндірістік орталықтар салынып, халықтың өмір сапасы жақсарады.
- Мультипликативті әсер: Бөлінген әрбір теңге ішкі нарықтағы тауар айналымын ұлғайтып, бизнеске қосымша серпін береді.
Теріс және тәуекелді әсері
- Инфляцияның өсуі: Нарыққа қосымша ақша массасының құйылуы бағаның қымбаттауына (құрылыс материалдары, қызмет көрсету) әкеліп соғады.
- Қордың азаюы: Ұлттық қор қаражатын экономиканы тікелей қаржыландыруға көптеп алу болашақ ұрпаққа қалатын қаржылық қауіпсіздік жастығын жұтаңдатады.
- Тиімсіз пайдалану қатері: Қаражат қатаң бақылаусыз жұмсалса, сыбайлас жемқорлық тәуекелдері артып, жобалардың сапасы төмендеуі мүмкін.
Сарапшылар пікірі
Жылжымайтын мүлік саласындағы сарапшы Александр Пактың пікірінше Ұлттық қор қаражаты тек ағымдағы шығындарға ғана емес, ондаған жылдар бойы қызмет ететін нысандарды: мектептерді, ауруханаларды, емханаларды, жолдарды, инженерлік желілерді, сумен жабдықтауды, энергетикалық инфрақұрылымды құруға жұмсалатын болса, оны пайдалануға болады. Ол мұндай «үлкен құрылыс» экономика үшін айтарлықтай мультипликативті әсер бере алатынын атап өтті. Бұл жұмыс орындары, цемент, металл және басқа да құрылыс материалдарын өндірушілер, көлік компаниялары, жобалаушылар мен мердігерлер үшін тапсырыстар. Әсері өңірлер үшін ерекше маңызды: жаңа инфрақұрылым қалалардың өмір сүру сапасы мен инвестициялық тартымдылығын арттырады.
«Мен бірінші кезекте қаражатты инженерлік инфрақұрылымға — суға, кәрізге, электр қуатына, жылумен жабдықтауға, жолдарға, сондай-ақ мектептерге, ауруханаларға, емханаларға және басқа да әлеуметтік нысандарға жұмсаған болар едім. Осы желілерді дамытпайынша тұрғын үй құрылысының көлемін де ұлғайту мүмкін емес», — дейді ол.
