Астанада қабырғаға сурет салғандар енді қатаң жазаланады. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Астана әкімі Жеңіс Қасымбекке граффитиге толық тыйым салатын заң қабылдауды тапсырды. Бірақ дәл осындай суреттер Берлинде 35 жылдан бері мемлекет қорғауындағы ескерткіш, Помпейде 2000 жылдық тарихи жәдігер, ал Ташкентте қаланы безендіретін өнерге айналып жатыр.Ақорданың хабарлауынша, Президент «қоғамдық орындарды бүлдіретін, вандализмнің сорақы көрінісі саналатын мұндай шығармашылыққа» толық тыйым салатын нормативтік шаралар керек деді.Бұл тапсырма кездейсоқ емес. Кеше ғана Тоқаев жолдарды «Ахиллес өкшесі» деп атап, барлық өңірде Астанадағыдай Урбанистика орталықтарын ашып, бірыңғай дизайн-код енгізуді тапсырған. Логика қарапайым: алдымен қала стилін жасайсың, сосын оны бұзатын хаосты жоясың.
ӘЛЕМ ҚАЛАЙ РЕТТЕЙДІ? 3 МОДЕЛЬ
Берлин моделі – «Бөл, бірақ тыйма»
Германияда граффити – мәдениет. Берлин қабырғасының East Side Gallery бөлігі – 1990 жылы 118 суретші салған 1,3 шақырымдық граффити, қазір мемлекет қорғауындағы тарихи ескерткіш. Қалада арнайы LEGAL WALLS бар – онда айыппұлсыз сурет сала бересің. Тыйым тек тарихи ғимараттарға ғана қолданылады.2. Мәскеу моделі – Ең қатаң
Ресей 2019 жылғы №877 қаулыдан кейін ең қатаң жолды таңдады. Мәскеуде қабырғаға тек 4 тақырыпта сурет салуға болады: спорт, ғылым, өнер, тарихи тұлғалар. Қалғаны – заңсыз. Келісім алу үшін тұрғындардың 2/3 дауысы + қала құрылысы комитеті керек. Айыппұл 300 мың рубльге дейін, кейде Қылмыстық кодекстің 214-бабы «Вандализм» бойынша іс қозғалады. 2019-2022 жылдары осы заңмен әлемдік классиктер Fintan Magee мен Shepard Fairey-дің келісілген жұмыстары да өшірілді.3. Ташкент моделі – Ең либералды
Өзбекстан керісінше. Ташкентте қазір мурал бумы жүріп жатыр. 139 Documentary Center-де жыл сайын Graffiti Fest өтеді, Dima Fatum, Inkuzart (ташкенттік Бэнкси) сияқты суретшілерге қала әкімдігі өзі қабырға береді. Алмазар метро станциясының жанында ұлттық тарихқа арналған тұтас муралдар сериясы пайда болды. Ереже: тапсырыспен салынған мурал – өнер, рұқсатсыз тег – вандализм.
ГРАФФИТИ – АДАМЗАТТАН ДА ЕСКІ ӨНЕР МЕ?
Помпей қаласында 11 000-нан астам граффити табылған. Ең көнесі б.з.д. 78 жылғы: «Gaius Pumidius Diphilus was here» – «Мұнда Гай болды». Онда махаббат жазбалары, гладиатор суреттері, тіпті «Брутты эдил етіп сайлаңдар» деген сайлауалды үгіт бар. Бүгін олар – ЮНЕСКО қорғауындағы басты тарихи дерек. Киевтегі XI ғасырдағы София соборындағы викингтердің кеме суреттері де граффити ретінде сақталған.
САЛАНЫ КЛАССИККЕ АЙНАЛДЫРҒАН СУРЕТШІЛЕР
Jean-Michel Basquiat – SAMO деген атпен қабырғадан бастап, картинасы 110 млн долларға сатылған тұңғыш граффитиші.
Keith Haring – Нью-Йорк метросында бормен билеген адамдар салудан бастаған, қазір оның стилі – стрит-арт иконкасы.
Banksy – беті ашылмаған тірі классик. Оның қабырғадағы бір жұмысы 1,4 млн доллар тұрады.
Shepard Fairey – Обаманың HOPE постерінің авторы, жұмысы Мәскеуде өшірілген суретші.ҚАЗАҚСТАНҒА ҚОРЫТЫНДЫТарих көрсеткендей, граффитидің 90%-ы өшеді, 10%-ы ғасырдан кейін шедеврге айналады. Помпейдегі балалардың көмірмен салған суреті бүгін мұражайда тұрса, біздің гараждағы шимай ешқашан шедевр болмайды.Сондықтан «жаппай тыйым» – Мәскеудің қатесін қайталау. Қазақстанға дұрыс формула керек:Тыйым – рұқсатсыз тегке, подъезд, лифтідегі шимайға.
Рұқсат – Урбанистика орталығы бекіткен, дизайн-кодқа сай муралдарға.
Балама – жастарға арналған 5-6 заңды қабырға. Астанада Триатлон паркте, Алматыда ескі промзонада стрит-арт парк ашу.Тыйыммен граффити жеңілмейді, оны басқару керек.
