Қаржы министрлігі тоғыз айда кіріс жоспары 99,96 пайызға орындалды деп есеп берді, бірақ ішін ашсаң, үкіметтің басты бәсі болған ҚҚС-тан 686 млрд теңге кем түскен. Мөлшерлемені 12-ден 16 пайызға көтеріп, «жылына 2,4 трлн қосымша түседі, Ұлттық қордан алуды доғарамыз» деген жоспар іске аспады.
Экономистердің айтуынша, бұған ҚҚС-тың қайтарылуы, импорттың саябырлауы, бизнестің бейімделуі және жоспардың тым жоғары болуы себеп. Ал тапшылықты жапқан – жер қойнауы мен кеденнен артық түскен ақша. Сөйтіп, бір қалтадан кемігенді екінші қалта жапты.
Қағазда мінсіз, ішінде саңылау
Министрлік мәліметі: тоғыз айда кіріс – 16,53 трлн, шығыс – 18,74 трлн. Айырма – 2,22 трлн тапшылық.ҚҚС бойынша: 5,92 трлн түсті, бұл – жоспардың 89,6 пайызы. 686 млрд жетпей қалды.Бұл неге маңызды? Өйткені үкімет осы салыққа бәс тіккен еді. 12 пайыз ЕАЭО-да тым төмен, импортқа тиімді деген уәжбен 16 пайызға көтерді. Мақсат – бюджетті толтырып, Ұлттық қорды сақтау.Тоғыз ай нені көрсетті? Керісінше – Ұлттық қордан алынатын жылдық трансферт жыл бітпей жатып таусылған. Жыл аяқталуға 3 ай бар.2.
Неге жетпеді? Экономист не дейді
Экономика ғылымының докторы Бейсенбек Зиябеков төрт себеп атайды:Бірінші – қайтарым. Кәсіпкер сатқанда ҚҚС төлейді, бірақ сатып алғанына төлегенін шегеріп алады. Мөлшерлеме өссе де, қазынада қалатын ақша дәл солай өспейді.
Екінші – импорт. Шеттен тауар келгенде ҚҚС төленеді. Бірақ импорт көлемі, бағасы, құрылымы өзгерсе, түсім де өзгереді. Бізде импорт саябырлаған тұстар бар.Үшінші – бизнес бейімделді. Шек 80 млн-нан 40 млн-ға түсіп, мөлшерлеме 16 пайыз болғанда, кәсіпкер шығынын қысады, бағасын өсіреді немесе көлеңкеге кетеді.Төртінші – жоспар тым жоғары. Болжам тым оптимистік болса, жоспар орындалмайды.
Жамау қалай жамалды
ҚҚС-тан жетпеген 686 млрд-ты басқасы жапты. Жер қойнауын пайдаланғаны үшін – 547,1 млрд артық, кеденнен – 216,6 млрд артық түсті. Барлық салық бойынша жоспар 5,8 млрд-қа асыра орындалды.Қағазда мәселе шешілді.
Бірақ сұрақ қалады: ҚҚС базасы өзгерді ме, тұтыну мен импорттағы ахуал ма, әлде жоспарлау қате ме?
Тоғыз айда ең көп шығын: әлеуметтік көмек – 5,04 трлн, трансферттер – 4,14 трлн, борышқа қызмет – 2,73 трлн. Үшеуі – 11,91 трлн, яғни барлық шығынның 64 пайызы. Әлеуметтік міндет – түсінікті. Бірақ қоғамдық тәртіп – 97,3 пайыз, жалпы мемлекеттік қызмет – 97,5 пайыз игерілген. Бір жерде ақша жетпей жатқанда, екінші жерде жүздеген миллиард игерілмей жатыр.
Экономист Мақсат Халықтың айтуынша, екінші «жұмбақты» ашады – әділеттілік.Жеке табыс салығын 10-нан 20-25 пайызға көтеру 2019 жылдан бері айтылады. Әзірге айлығы 3 млн-нан асатын 26 мың адамға ғана 15 пайыз болды. Бұл – 11 млн салық төлеушінің 0,24 пайызы. Айына 1,5-2,5 млн алатын шенеунік те, қарапайым жұмысшы да – 10 пайыз төлейді.Ал шағын бизнеске салмақ түсті: ҚҚС шегі 80 млн-нан 40 млн-ға түсті. Яғни 16 пайыздың ауыртпалығы халық пен шағын бизнеске түсті.«Егер салмақ тек халыққа түссе, реформа әділ болмайды», – дейді сарапшы
Оның айтуынша, үкімет үнемді өзінен бастауы керек – әкімшілік шығынды азайтып, ірі компания мен ауқатты топтың үлесін көбейту керек.
Министрдің келесі қадамы қандай?
Кезінде өзін салық реформасының әкесі санайтынын жасырмаған министр үшін қазір үш жол бар:Мойындап, жоспарды қайта қарау.Басқа салықпен жамап, «жоспар орындалды» деп кете беру.Әкімшілдеуді күшейтіп, шағын бизнесті тағы қысу.Әзірге екінші жол жүріп тұр. Үшінші жолдың белгілері бар. Ал бірінші жол – ең қажеті – әзірге сөз күйінде.Түйін: 16 пайыздың өзі қазынаны толтырмайды, егер артында тұтыну, импорт және әділ база болмаса. Жұманғариннің «жұмбағының» кілті – ҚҚС мөлшерлемесінде емес, жоспарлау сапасында және әділетті бөліністе
