Бес жылдан бері ел азаматтары зейнетақы қорындағы шекті межеден асқан ақшасын қажеттіліктеріне жұмсауға мүмкіндік алды. Ресми деректер бойынша, 2021 жылғы ақпаннан бері БЖЗҚ-дан мерзімінен бұрын 5.7 трлн теңгені шешіп алынды, БЖЗҚ-дан мерзімінен бұрын алу тұрғын үй бағасының (2025 жылы 15-20% -ға) және инфляцияның өсуіне алып келгенін сарапшылардың біразы айтып жатыр. «Артықшылықтар» деп үкілеген мүмкіндікке халықтың 10-20% ғана қол жеткізді, ал тұрғын үйдің қымбататуы барлығына сезілді.
Гүлбаршын АЙТЖАНБАЙҚЫЗЫ,
«Еgemen Qazaqstan»
Қазақстанның Ұлттық банкі зейнетақы артықшылықтары бойынша ең төменгі жеткіліктілік шегін қайта қарауда. Бұл шара, ҰБ-ның пікірінше, тәуекелдерді төмендету және жүйенің қаржылық тұрақтылығын арттыру үшін қажет: қолданыстағы шектер ұзақ мерзімді тұрақтылықты қамтамасыз етпейді, бұл базалық қажеттіліктердің жеткіліксіз жабылуына байланысты қарттардың өмір сүру деңгейінің нашарлауына қауіп төндіреді. Ұлттық банктің түсіндіруінше, қолданыстағы ең төменгі жеткіліктілік шектері (ЕТЖШ) және оларды есептеу әдістемесі ұзақ мерзімде өз функциясын толық орындамай отыр.
Сарапшылардың пікірінше, зейнетақы жинақтарының мерзімінен бұрын азаюы азаматтардың қартайған кездегі табыс деңгейіне кері әсер етіп, өмір сүру сапасының төмендеуіне себеп болуы мүмкін.
«Мұндай жағдайда зейнетақы төлемдері дәрі-дәрмек, сапалы азық-түлік пен коммуналдық қызметтер сияқты күнделікті негізгі шығындарды толық жаба алмауы мүмкін. Осы тәуекелдердің алдын алып, зейнетақы жүйесінің қаржылық тұрақтылығын сақтау үшін жеткіліктілік шектерін айқындау әдістемесін қайта қарау қажеттігі туындап отыр», деп түсіндірді Ұлттық банк өкілдері.
Қазіргі таңда бұл мәселе үкімет, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі, Қазақстан Ұлттық банкі, Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры (БЗЖҚ) және өзге де мүдделі құрылымдардың қатысуымен талқылануда. Талқылау барысында актуарлық есептеулер негізге алынған. Ресми мәліметке сәйкес, 2021 жылдың ақпанынан бері қазақстандықтар зейнетақы жинақтарынан мерзімінен бұрын шамамен 5,7 трлн теңге шешіп алған.
БЖЗҚ қаржы экономика үшін қатерлі дертпен бірдей
Бұл пікірді сарапшылардың біразы жақтайды. Халық ортадағы делдалдарға «комиссия төлеп», ақшасының артық бөлігін алып қоюға тырысқанын әлі ұмытқан жоқпыз. Салдары бүкіл жүйеге кері әсер ететіні енді айтылып жатыр.
Экономист Олжас Құдайбергеновтың айтуынша, әу баста жеткіліктілік шегі өте жоғары болды. Кейінгі төмендетілген мөлшерді салымшылардың шамамен 7-8% пайызы ғана пайдаланды. «Бастапқыда тек тұрғын үй проблемаларын шешуге бағытталуы тиіс деп болжанған болатын. Кейін реформа барысында тізім әлдебір топтардың араласуымен «әртараптандырылды». Оның кері әсерін енді сезіп жатырмыз. Сондықтан кейін қосылған қордың қоржынын қосымша «мүмкіндіктердің» біразынан тазарту керек. Шешім дер кезінде қабылданбаса. БЖЗҚ қолма-қол ақшаға айналдыру тәсіліне айналады. Бізге реформаны соңына дейін жеткізуден өзге жол жоқ. БЖЗҚ азаматтарды зейнетақы жүйесіне қатысуға ынталандыратын әлеуметтік институт ретінде жұмыс істеуге тиіс», дейді сарапшы.
Сарапшылардың айтуынша, қазірден бастап жүйені түбегейлі жаңартпаса, келешекте Қазір 65 жастан асқандардың үлесі қазір 9 пайыз төңірегінде. БҰҰ-ның өзгермей тұрған тұжырымына салсақ, біз де қартайған елдердің қатарына жақындап қалдық. 2024 жылдың 1 қаңтарынан бастап, барлық жұмыс берушілерді өз жұмысшыларының зейнетақы жинақтарына «жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарналарын» (ЖМЗЖ) енгізуге міндеттеді. Себебі, ЖМЗЖ 1975 жылдан кейін туған азаматтар үшін ғана енгізілді. 2040 жылы орташа төлем 2024 жылдың бағасымен алғанда 8-10 мың теңгені ғана құрамақ. Себебі кез келген мемлекет зейнетақы төлемдеріне кететін шығындар мен бюджет кірістері арасындағы тепе-теңдікті сақтауы керек. Егер сақталмаса, зейнетақыны қысқарту, зейнет жасын көтеру мәселесі де тағы да алдымыздан шығады. Бюджет тұрғысынан ауыртпалығы аз зейнет жасын көтеру. Мұның да әлеуметтік-саяси астары басым.
Halyk Finance басқарма төрағасының кеңесшісі Мұрат Темірхановтың айтуынша, қазіргі жинақтаушы зейнетақы жүйесінің дамуына кері ықпал етуі мүмкін. Осыған дейін Ұлттық банктің экс-төрағасы Григорий Марченко (БЖЗҚ-дан алу шарттарын қатаңдатуды, атап айтқанда, жеткіліктілік шегін 30 млн теңгеге дейін көтеруді ұсынған болатын. Оның айтуынша, 2040 жылдардың басында азаматтарға ынтымақты зейнетақы тағайындау тоқтатылады. Бұл ретте бюджеттен төленетін базалық зейнетақының ағымдағы өсу параметрлері зейнеткерлердің болашақта лайықты өмір сүруін қамтамасыз етпейді. Базалық зейнетақы тек болжамды инфляцияға индекстелген ең төменгі күнкөріс деңгейіне байланысты.
М. Темірхановтың айтуынша, зейнетақы қаражатын мерзімінен бұрын пайдалану қазақстандықтардың қартайғанда өмір сүруін қамтамасыз ете алмайтын зейнетақымен қалуы мүмкін. Зейнетақы жинақтарын мерзімінен бұрын пайдалану жылжымайтын мүлікті сатып алуға баға деңгейіне теріс әсер етеді. Мысалы, 2025 жылы БЖЗҚ-дан шешіп алынған қаржының басым көпшілігі тұрғын үй сатып алуға жұмсалды. 2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстанда бастапқы тұрғын үй нарығындағы баға 15,7% -ға өсті (Астанада — 17,4%, Алматыда — 19,8%). Қайталама нарықта жылжымайтын мүлік 14,6% (Астанада — 10,9%, Алматыда — 25,4%) қымбаттады. Тұрғын үй бағасының өсуі 2025 жылы инфляцияның негізгі драйверіне айналды.
Зейнетақы 200 мыңнан 1 млн теңгеге дейін жетуі үшін қанша жинақтау керек
2025 жылғы тамыздағы жағдай бойынша, Қазақстанда 1 миллионер зейнеткер бары айтылды. Оның зейнетақысы шамамен 933 теңге. Ресми статистика миллионер зейнеткерлердің нақты жалпы санын атамайды, алайда ең жоғары 300-400 мың зейнетақы Астана, Алматы қалаларында және Ұлытау облысында тіркелді. БЖЗҚ-дан 1 млн теңге мөлшерінде ай сайынғы зейнетақы төлемін алу үшін жеке зейнетақы шотында шамамен 184,6 млн теңге мөлшерінде жинақ болуы қажет. Ал 500 мың теңге/ай үшін 92,3 млн теңге жинақталуы керек.
Бұдан өзге, 9,5% тарихи номиналды кірістілік және 9,1% орташа инфляция кезінде зейнетақы активтерінің кірістілігі жылына шамамен 0,4%. Болашақ зейнетақының мөлшері ресми еңбек өтіліне, жалақының деңгейіне, зейнетақы жарналарының тұрақтылығынағ БЖЗҚ инвестициялық кірісіне және 1998 жылға дейінгі өтілінің болуына (ынтымақты бөлігі үшін) байланысты.
Қаржыгер Венера Жаналина БЖЗҚ-дан 40 жастағы азаматтың жеткілікті мөлшерден асатын 5 млн теңгені мерзімінен бұрын алу болашақ зейнетақыны 4-7 пайыздық тармаққа азайтатынын ескертеді. Мұндай жағдайда салымшы ай сайын шамамен 40 мың теңге жоғалтады. Азаматтардың ұзақ мерзімді кірістерін қорғау үшін жеткіліктілік шегін арттыру қажет. Жаналина қолданыстағы шектердің кірістің 40% -ын алмастыруға кепілдік бермейтінін, сондықтан оларды арттыру тұрақтылық үшін қажет екенін атап өтті.
Сарапшының айтуынша, консервативті нақты кірістілік 0,4% шамасында болса, зейнетақы айына шамамен 180-185 мың теңгені құрайды. Егер жылдық 2% деңгейіндегі тұрақты нақты кірістілікті болжайтын болсақ, онда қорытынды төлем айына 250 мың теңгеге жетуі мүмкін. В. Жаналина атап өткендей, егер 40 жастағы ер адам БЖЗҚ-да жинақталған 11,72 млн теңгенің 5 млн теңгені алып, шотта 6,72 млн теңге қалдырса, салымның инвестициялық кірістілігі 30-31% -дан 27% -ға дейін төмендейді.
Ақшалай мәнде бұл болашақ зейнетақыны шамамен төмендегі көрсеткіште азаяды: Айталық, 0.4% кірістілік кезінде нақты мәнде айына 20-25 мың теңгеге дейін азаяды. 40 жаста 5 млн теңгені мерзімінен бұрын алу болашақтағы кірістілік коэффициентін 4-7 пайыздық тармаққа азайтады. Демек БЖЗҚ -дағы өзгерістер қазіргі 40-45 жастағы азаматтардың алаңсыз қарттығын қамтасыз етуге бағытталып жатыр.
