Жаңа Салық кодексінде ірі капитал иелері үшін бірқатар заңды тетіктер, яғни «айналып өту жолдары» сақталған немесе арнайы жеңілдіктер қарастырылған.
Қоғамда үлкен дау тудырып отырған негізгі тұстар:
- Дивидендтерге жеңілдік: Ірі бизнес өкілдері өз табыстарын компания акциялары арқылы алады. Кодексте биржалық бағалы қағаздардың дивидендтерінен түсетін кіріске салықтық жеңілдіктер толығымен сақталған.
- Банктерге төмен салық жүктемесі: Корпоративтік табыс салығы (КТС) базалық деңгейі 20 пайыз болып қалса, суперпайда табатын екінші деңгейлі банктерге бұл мөлшерлеме тек 25 пайыз көлемінде белгіленді.
- Олигополиялар мүддесі: Сарапшылардың пікірінше, құрылыс және банк секторына артық жағдай жасалып, монополиялық құрылымдардың мүддесі қорғалған, ал салық қысымы көбінесе шағын және орта бизнеске түсіп отыр.
- Бағалау шегі: Мысалы, зәулім үйлерге жоғары салық салу шегі \(450\) миллион теңгеден басталады. Мүліктерді бағалау кезінде олардың нарықтық құны емес, мемлекеттік бағалау құны есепке алынатындықтан, ірі байлық иелері салықты заңды түрде әлдеқайда аз төлей алады.
Реформа қазірдің өзінде елеулі макроэкономикалық нәтижелер әкелуде: бірінші жартыжылдықта мемлекеттік бюджет кірістері өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 16% -ға жуық ұлғайды. Жеке фискалдық драйвер ҚҚС бойынша түсімдер болды, олар елдің кіріс базасын нығайтып, бір жарым есе өсті.
Салықтық қайта құрудың тиімділігі бірінші жартыжылдықтағы республикалық бюджеттің атқарылуымен да расталады: оның кірістері трансферттерді есептемегенде 8,5 трлн теңгеге жетті — өткен жылға қарағанда 100,6% немесе 24,6% трлн теңгеге ұлғайып, жоспарға 1,7. Бизнесті көлеңкеден шығарудың маңызды нәтижесі ҚҚС төлеушілер санының 22,3 мыңға — 158,2 мың субъектіге дейін өсуі болды. Бұл трендті бекіту үшін 2026-2028 жылдарға арналған көлеңкелі экономикаға қарсы іс-қимыл жөніндегі кешенді жоспар бекітілді.
Бұл ретте КТС базалық мөлшерлемесі 20% деңгейінде сақталған, бірақ ол банк қызметі үшін 25% -ға дейін көтерілген, ал аграрийлер үшін, керісінше, жеңілдікті деңгейде 3% -ға белгіленген. ҚҚС базалық мөлшерлемесі 16% белгісінде белгіленген, бұл ретте дәрі-дәрмектерге, оқу әдебиеті мен баспасөзге төмендетілген мөлшерлемелер енгізілген. ҚҚС бойынша міндетті тіркеу шегі 10 мыңға дейін өзгертілді АЕК.
ЖТС реформасы шеңберінде үстеме кіріс салығы деп аталатын прогрессивті шкала енгізілді. Енді жалақысы жоғары азаматтар 15% жоғары мөлшерлеме төлейтін болады, бірақ тек 8,5 мыңнан асатын сомадан ғана АЕК немесе жылына 36,7 млн теңге. Ал кәдімгі жалақы үшін салық мөлшерлемесі бұрынғыша қалды.
Бұл ретте БЖЗҚ-дан төленетін зейнетақы төлемдері енді ЖТС төлеуден толық босатылды.
Сонымен қатар, пайдалану мерзімі 10 және 20 жылдан астам жеңіл автомобильдер үшін көлік салығы 30% және 50% -ға төмендетілді, ал бірінші және екінші топтағы мүгедектігі бар адамдар үшін әлеуметтік шегерім мөлшері 5 мыңға дейін ұлғайтылды.
Әкімшілендіру жүйесінің өзі сервистік үлгіге көшеді: салықтар мен алымдардың жалпы саны 20% -ға, ал есептілік нысандары — 30% -ға қысқарды. Реформаны үйлестіру үшін 239 нормативтік акт қабылданды және Жобалық кеңсенің инфрақұрылымы өрістетілді.
Үкіметтің түсіндіруінше, 15 пайыздық мөлшерлеме жылдық табыс 8 500 АЕК-тен асқан жағдайда ғана енгізіледі. 2026 жылы бұл 36,7 млн теңгеге, яғни айына шамамен 3,06 млн теңгеге тең.
Мемлекеттік кірістер комитеті салық және кедендік қарызы барлардың тізімдерін көптің назарына ұсынды. Тізімге енген 52 654 субъектінің салық берешегінің төрт ай ішінде өтелмеген. Салық берешегінің жалпы сомасы 1 трлн теңгеден асады. Бұған қоса, Мемлекеттік кіріс комитеті кедендік баждары, салықтар, арнайы, демпингке қарсы және өтемақы баждары, сондай-ақ айыппұлдар мен пайыздар бойынша берешегі бар 1 488 салық төлеушінің тізімін жария етті. Кедендік баждар, салықтар және айыппұлдар бойынша берешегінің жалпы сомасы 113 млрд теңгеден асқан.
Экономист-ғалым Сапарбай Жобаевтың сөзінше, осындай жүйесіздіктің салдарынан 2024 жылы ел қазынасы үлкен қаржылық дағдарысқа тірелді. Бюджет шығындары 21 трлн теңгеге жеткенде, салықтық түсімдер бар-жоғы 12 трлн теңгені ғана болды.
Әрине, осыған байланысты мемлекет қазынасының кіріс бөлігін еселеу Үкімет үшін өміршең мәселеге айналды.
«Енді осы реформа құрғақ уәде, әдемі сөздердің форматында қалмауы тиіс», – деді экономист Сапарбай Жобаев.
Экономист-ғалымның айтуынша, жаңа Салық кодексіне енудегі бастапқы мақсат мүлдем басқа еді. Үкімет алғашқыда ірі бизнес үшін Корпоративтік табыс салығын (КТС) 30-35%-ға дейін көтеруді қарастырғанымен, жаңа Салық кодексі шеңберінде бұл бастама жүзеге аспады. Кәсіпкерлікті қолдау және инвестициялық тартымдылықты сақтау мақсатында КТС-тің базалық мөлшерлемесі 20 пайыз деңгейінде өзгеріссіз қалдырылды. Дегенмен, олигархтар мен монополистерге салық салуды әділдендіру үшін үкімет дифференциалды тәсілді таңдады:
- Жоғарылатылған мөлшерлеме: Банк секторы (кәсіпкерлікті кредиттеуден басқа) мен ойын бизнесіне салық 25 пайызға дейін көтерілді.
- Қосымша салықтар: Мұнай-газ секторы сияқты стратегиялық салалар үшін арнайы Үстеме пайда салығы (УПС) енгізілді.
Реформаның нәтижесінде бекітілген 15 пайыздық ЖТС мөлшерлемесі тек айына 3 млн теңгеден астам жалақы алатындарға ғана қолданылатын болды. Қазақстанда мұндай жоғары жалақы алатын небәрі 26 мың адам ғана бар. Елдегі жалпы салық төлеуші 11 млн азаматқа шаққанда, бұл көрсеткіш бар-жоғы 0,2 пайыз ғана. Елдегі ең төменгі жалақыға күнелтіп жүрген еден жуушы мен мейірбике де өз табысының 10 пайызын мемлекетке береді, айына 2,5 млн теңге алатын министр немесе топ-менеджер де 10 пайыз төлейді. Мұны әділетті деп айта алмаймыз. Сондықтан алдағы уақытта Үкімет бастапқы мақсатына, діттеген ойына жетуді ойластырғаны жөн», – дейді экономист-ғалым.
Осылайша, Үкімет жаңа кодексті енгізіп, «салықты көбейттік» деп мақтанғанымен, салықты жинау механизмі әлі де қауқарсыз. Мемлекеттік кірістер комитеті көрсетіп отырғандай, қазірдің өзінде 52 мыңнан астам субъект 1 трлн теңгеден астам салықты төлемей, 4 ай бойы тығылып отыр. Кеденде 113 млрд теңге төленбеген қарыз жатыр.
Жалпы, сала мамандарының сөзінше, нағыз әділетті реформа болуы үшін Үкімет халықтың емес, ең алдымен ірі бизнес алпауыттарының КТС-ін және миллиондаған табысы бар шенеуніктер мен байлардың жеке салығын батыл түрде 25-30 пайызға өсіруі керек. Олай етпесе, жаңа жүйе байлардың мүддесін қорғап, ауыртпалықты бұқараға жүктейтін әділетсіздік формуласына ұқсап барады.
