Экономикалық өсім халықтың нақты табысына бірден емес, шамамен 1–3 жылдан кейін немесе ЖІӨ (жалпы ішкі өнім) өсімі белгілі бір шекті деңгейге жеткенде ғана әсер ете бастайды. Бұл уақыт айырмасы экономикада «уақытша лаг» деп аталады және ол бірнеше маңызды факторларға байланысты.
Әсер ету уақытын созатын себептер
- Инфляция мен баға өсімі: Экономика қаншалықты өскенімен, тауарлар мен қызметтердің қымбаттауы халықтың табысын жұтып қояды.
- Шекті өсім деңгейі: Зерттеулер көрсеткендей, халықтың табысы тұрақты арту үшін ЖІӨ жылдық өсімі кемінде 3,3% болуы қажет.
- Салалардың ерекшелігі: Шикізат және мұнай секторларында өндіріс көлемі артқанымен, әлемдік бағаның құбылуына байланысты компаниялар жалақыны көтеруге асықпайды.
Табыстың өсуін анықтайтын жағдайлар
- Бизнестің дамуы: Шағын және орта бизнеске инвестициялар келіп түсіп, жаңа жұмыс орындары ашылуы керек.
- Мемлекеттік саясат: Әлеуметтік бағдарламалар мен жалақыны индексациялау жұмыстары нақты сектордағы өсімнен кейін біраз уақыт өткен соң жүзеге асады
Экономикалық көрсеткіштердің өсуі халықтың нақты әл-ауқатына әсер етпеуі жоғары инфляция, табыстың әділетсіз бөлінуі және халықтың шамадан тыс несиеленуі сияқты факторларға байланысты. Ресми макроэкономикалық өсім қарапайым азаматтардың тұрмысында көрінбей жатыр. Экономикалық өсімнің халық тұрмысына әсер етпеуі жоғары инфляцияға, табыстың біркелкі бөлінбеуіне және шикізатқа тәуелділікке байланысты. Бұл алшақтықтың негізгі себептері:
- Инфляция мен қымбатшылық: Бағаның өсуі халықтың жалақысы мен табысын жұтып қояды.
- Табыстың теңсіздігі: Жалпы ішкі өнім өсімі мен бюджет кірісі барлық азаматтың қалтасына бірдей түспейді.
- Шикізаттық бағыт: Пайданың көбі қарапайым жұмысшыларға емес, ірі экспорттық салалар мен монополияларға тиесілі.
Экономист Айбар Олжай сөзінше жылы сіз бен біздің табысымыз инфляциядан баяу өсті. Табыс шамамен 11 пайызға артса, инфляция 12,3 пайызды құрады. 2026 жылдың мамыр айындағы қорытынды бойынша халықтың нақты табысы бары-жоғы 0,1 пайызға ғана ұлғайды», –
«Жалақының өсуі инфляциямен қабаттаса жүрсе, одан еш пайда жоқ. Айталық, айлық 100 мыңнан 120 мың теңгеге өсті делік, бірақ сонымен бірге тауар мен қызмет де қымбаттады. Бұндай жағдайда адамның сатып алу қабілеті өзгеріссіз қалады. Сондықтан алдымен инфляцияны ауыздықтау қажет», – деп атап өтті Айбар Олжай.
Экономист сырттан тасымалданатын тауар көлемінің артуы ұлттық валютаға косымша салмақ түсіреді деген пайымда. Болжамынша, биыл Қазақстанға әкелінетін тауар көлемі 70 млрд долларға жетуі мүмкін. Соның 1,5 млрд доллары немесе 4,3 пайызы смартфонға тиесілі екен. Сарапшының дерегінше, телефонның 78 пайызы бөліп төлеу арқылы рәсімделген.
«Көпшілігіміз жыл сайын жаңа смартфон алуға әуеспіз. Иә, біреудің шешімінде шатағымыз жоқ, бірақ миллиондаған адам дәл осылай әрекет еткенде, жалпы тауар тасымалының көлемі артады. Ел шетелден неғұрлым көп тауар әкелсе, теңгеге түсетін қысым соғұрлым күшейеді. Ұлттық валютаның әлсіреу қаупі де артады», – деді Олжай.
Әсіресе тұрмыстық техника мен электроникаға деген шектен тыс сұраныс сырттан келетін тауар ағынының өсуіне қатты әсер етуде. 2025 жылы елге 65 млрд доллардың тауары әкелінген. Биылдың алғашқы бес айында осы көрсеткіш едәуір өскен.
«Бұған ба, бұған халықтың тағы да бөліп төлеу арқылы жаппай сауда жасай бастауы басты себеп болып отыр», – деді экономист.
Айтқандай, қыркүйектен бастап бөліп төлеуге алынған тауар да азаматтың жалпы борыш жүктемесіне қосылмақ. Жаңа талап қарызы көбейіп кеткен адамға қосымша несие беруді шектеуге мүмкіндік береді.
«Бұрын бір адамның бір банктік несиесі мен он шақты бөліп төлеуі болуы мүмкін еді. Соған қарамастан ол тағы қарыз рәсімдей алатын. Енді бөліп төлеу де жалпы несие жүктемесіне есептеледі. Адамның бақылаусыз қарыз жинауына тосқауыл қойылады. Мұны дұрыс шешім деп санаймын», – деді Айбар Олжай.
Сарапшы жастардың қаржылық сауатын арттыруға да ерекше мән беру керек деген ұстанымда. Пікірінше, қазақтар ел ішінде өндірілмейтін әрі экономикалық қайтарымы жоқ шетелдік тауарды ойланбай сатып алудан бас тартқаны абзал.
