Бұл – демографиялық болжамдарда жиі айтылатын көрсеткіш. Шамамен 2030–2035 жылдарға қарай Қазақстанда 65 жастан асқан қарттардың үлесі 18 пайызға жуықтайды деп есептеледі (мысалы, кейбір сараптамаларда 2030 жылы бұл көрсеткіш 18,2% шамасында болатыны айтылады).
БҰҰ-ның деректеріне сенсек, алдағы онжылдықта жер бетінде әрбір алтыншы адам 60-тан асатын болады. Бұл – тек Еуропа мен Жапонияның емес, бүкіл әлемнің статистикасы. Қазақстан да бұл үдерістен шет қалған жоқ: халықтың орташа жасы жыл сайын ұлғайып, зейнеткерлердің үлесі артуда
Демографиялық өзгерістердің негізгі себептері
- Өмір сүру ұзақтығы: Медицинаның дамуы мен өмір сапасының жақсаруы нәтижесінде қазақстандықтардың ұзақ жасау көрсеткіші артып келеді.
- Жас құрылымының ауысуы: Еңбекке қабілетті азаматтардың үлесі біртіндеп азайып, егде жастағы тұрғындардың саны көбейіп жатыр.
- Халықаралық үрдіс: БҰҰ деректері бойынша бұл жағдай тек Қазақстанға емес, бүкіл әлемге тән глобалды тенденция болып табылады
Қоғам мен экономикаға әсері
- Әлеуметтік жүктеме: Жұмыс істейтін әрбір азаматқа келетін демографиялық салмақ (зейнеткерлер мен балалар саны) артады.
- Зейнетақы жүйесі: Қаржылық тұрақтылықты және жинақтаушы жүйені жетілдіруді талап етеді.
- Денсаулық сақтау: Егде жастағы адамдарға арналған медициналық және әлеуметтік қызметтер сапасын арттыру маңызды міндетке айналады.
Елдегі өмір сүру ұзақтығының артуы мен халықтың орташа жасының ұлғаюы бұл үрдіске тікелей әсер етудеБЖЗҚ мен БҰҰ болжамы бойынша 2050 жылға қарай қазақстандықтардың 18,8% 60 жастан асқан болады. Елдің 65 жастан асқан бір тұрғынына қазіргідей еңбекке қабілетті бес қазақстандық емес, 3,4 адам келеді.
БЖЗҚ деректерінде 2025 жылдың 1 қаңтарына Қазақстан халқы 20,5 млн адамды құрады. Олардың 47,5% -ы 25-65 жас аралығында (9,73 млн адам), ал 9,6% -ы 65 жастан асқан (1,9 млн). 2050 жылға қарай халық саны 26,5 млн адамға дейін өседі.
Өмір сүру ұзақтығының өсуі және бала туудың төмендеуі сияқты факторлардың ықпалымен болашақта ересек азаматтардың үлесі өсуі және еңбекке қабілетті халықтың зейнеткерлер санына арақатынасы қысқаруы тиіс.
Мәселен, 2050 жылға қарай БҰҰ мен БЖЗҚ болжамы бойынша 60 жастан асқан қазақстандықтар халықтың 18,8% -ын құрайды, яғни әрбір бесінші қазақстандық зейнеткерлік жасқа дейінгі немесе одан үлкен болады. БЖЗҚ атап өткендей, халықаралық сыныптама бойынша бұл «демографиялық қартаюдың өте жоғары деңгейі».
25 жылдан кейін зейнеткерлік жастағы адамдар тарапынан жұмыс істейтін қазақстандықтарға да жүктеме артады. 2025 жылы еңбекке қабілетті жастағы (25-64 жас) адамдардың 65 жастан асқан егде адамдарға арақатынасы бір егде адамға шаққанда 4,95 еңбекке қабілетті адамды құрайды. 2050 жылға қарай бұл көрсеткіш 1,4 еседен астам төмендейді — бір зейнеткерге (65 жастан асқан) еңбекке жарамды жастағы 3,42 адам ғана келеді.
«Мұндай жағдайда болашақ зейнетақы бюджет үшін ұзақ мерзімді кейінге қалдырылған міндеттемелерді қалыптастырмай, зейнетақы жүйесінің теңгерімділігі мен қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ете отырып, оның демографиялық факторларға тәуелділігін төмендете отырып, қызметкер мен жұмыс берушінің жарналары есебінен қалыптасатын жинақтаушы зейнетақы жүйесінің мәні артады», — деп атап өтті БЖЗҚ-да.
