Қазақстанда жыл сайын шамамен 4 мыңға жуық адам өкпе обырына шалдығып, бұл дерттен жылына 2 мыңға жуық адам көз жұмады. Бұл көрсеткіш тәулігіне орта есеппен 5-6 адамның өкпе қатерлі ісігінен қайтыс болатынын білдіреді, сондықтан айтылған дерек ресми статистикаға негізделген.
Өлімнің жоғары болуының негізгі себебі – өкпе обырының кеш анықталуы, науқастардың 70%-нан астамында ауру асқынған сатысында анықталады. Алдын ала есептеулер бойынша, өкпе обырын ерте анықтау денсаулық сақтау жүйесіне бір пациентке шамамен 500 мың теңгені құрайды.
Салыстыру үшін:
ІІІ-ІV сатыдағы ауруды емдеу 50 миллион теңгеге дейін шығуы мүмкін.
- Жаңа жағдайлар: Жыл сайын шамамен 3,8–4 мың қазақстандыққа өкпе обыры диагнозы қойылады.
- Басты себеп: Дәрігерлер өлім көрсеткішінің жоғары болуына аурудың дер кезінде, яғни бастапқы кезеңдерінде анықталмай, кеш қалуы себеп болатынын атап өтеді. Пациенттердің едәуір бөлігінде дерт асқынған кезде ғана тіркеледі
- Тәуекел топтары: 50 жастан асқан азаматтар, 15 жылдан артық темекі шеккендер немесе бұрын темекі тартқандар, сондай-ақ зиянды өндіріс орындарында жұмыс істейтіндер.
Ендігі жоспар
Қазақстанда өкпе обырының тегін скринингінің пилоттық бағдарламасы іске қосылуда, деп хабарлады Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институты радиология және ядролық медицина бөлімінің меңгерушісі Жандос Аманқұлов Өңірлік коммуникациялар қызметінің баспасөз конференциясында.
Аманқұловтың айтуынша, өкпе обыры — Қазақстандағы қатерлі ісіктердің ең көп таралған себептерінің бірі және онкологиялық науқастар арасындағы өлім-жітімнің басты себебі. Жыл сайын елімізде 4000-ға жуық жаңа жағдай тіркеледі және 2000-ға жуық адам осы аурудан қайтыс болады. Бір күнде бұл шамамен тоғыз жаңа ауру және күн сайын бес өлім.
Өлім-жітімнің артуының басты себебі — аурудың кеш анықталуы.
Өкпе обырының 70% -ға жуығы ІІІ-ІV сатыда, стандартты емдеу әдістері соншалықты тиімді жұмыс істемейтін кезде анықталады
Аурудың кеш анықталуының негізгі себептері:
- Ауырсыну рецепторларының жоқтығы: Өкпе ісігі үлкейіп, бронхтарды немесе қабырғаны зақымдамайынша адам ештеңе сезбейді.
- Симптомдардың ұқсастығы: Алғашқы белгілер (жөтел, ентігу) бронхит немесе пневмонияға ұқсас болғандықтан, науқастар бірден обырға тексерілмейді.
- Агрессивті өсу және метастаз: Өкпеде қан мен лимфа тамырлары өте көп, сондықтан қатерлі жасушалар басқа мүшелерге (ми, сүйек, бауыр) тез таралады.
- Профилактиканың жетіспеушілігі: Тұрғындар жыл сайын кеуде қуысына арнайы скринингтерден (мысалы, төмен дозалы компьютерлік томография) уақытылы өтпейді.
Кезеңдер бойынша өмір сүру айырмашылығы орасан зор
- бірінші (1-ші) және екінші (2-ші) ерте сатыларында толық жазылу және сәтті емделу мүмкіндігі ең жоғары болады. Бұл кезде ісік әлі кішкентай болады. Ол басқа ағзаларға таралмағандықтан, оны хирургиялық жолмен алып тастау әлдеқайда тиімді.
Ерте сатылардың ерекшеліктері
- 1-ші саты: Ісік өкпе ішінде ғана орналасады, басқа жаққа өтпеген.
- 2-ші саты: Ісік сәл үлкейген немесе жақын маңдағы лимфа түйіндеріне ғана әсер еткен.
- Негізгі ем: Зақымдалған бөлікті хирургиялық кесіп алу (операция). Қажет болса, қосымша сәуле немесе химиятерапия қолданылады.
Кейінгі сатылардың жағдайы
- 3-ші саты: Ісік үлкен, өкпенің сыртына немесе кеуде қуысының басқа бөліктеріне жайылған. Емдеу қиындайды, бірақ әлі де оң нәтиже беруі мүмкін.
- 4-ші саты: Ісік басқа ағзаларға (миға, сүйекке, бауырға) метастаз берген. Бұл кезеңде толық жазылу ықтималдығы өте төмен, ем тек өмірді ұзартуға және ауырсынуды басуға бағытталады.
Қазақстан Орталық Азияда бірінші болып өкпе обырының скринингін төмен мөлшердегі компьютерлік томографияны қолдана отырып енгізеді. Бұл әдіс ірі халықаралық клиникалық зерттеулер аясында апробациядан өтті және әлемнің бірқатар елдерінде қолданылады.
Төмен дозалы сканерлеу протоколы кездейсоқ таңдалған жоқ. Халықты жаппай тексеру адамдарға жалпы сәулелік жүктемені ұлғайтуға қабілетті. Сондықтан радиологиялық әдістерді скринингтік немесе профилактикалық құрал ретінде пайдаланған кезде сәулелік жүктеме шартты сау адам үшін жылына 1 миллизиверттен аспауы тиіс.
Бағдарлама еліміздің төрт өңірінде: Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Ұлытау және Жамбыл облыстарында пилоттық режимде енгізілетін болады.
Процесс екі кезеңде ұйымдастырылған. Алдымен төмен дозалы компьютерлік томография әдісімен сканерлеудің өзі онкологиялық көмекті тікелей жергілікті жерлерде көрсететін ұйымдарда жүргізіледі. Содан кейін бұл зерттеулердің мағынасын ашу Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтының базасында орталықтандырылып жүргізіледі.
Скрининг барлығына көрсетілмеген — бағдарламаның тиімділігін арттыру үшін нақты мақсатты топ бөлінген. Қазіргі уақытта темекі шегетін немесе 15 жыл бұрын темекіні тастаған 50-70 жас аралығындағы ерлер мен әйелдер тексеруден өте алады.
Темекі шегудің ауырлығын «бума-жылдар» деп аталатын жылдары бағалайды — бағдарламада 20 бума-жыл шегі қолданылады. Бұл дегеніміз, күніне бір қорап темекі шегетін адам 20 жыл бойы қажетті көрсеткішке қол жеткізіп келеді және ауруды ерте анықтау үшін скринингтен өтуі тиіс.
Жандос Аманқұлов скринингке арналған критерийлерді қазақстандық дәрігерлер таңдамағанын түсіндірді. Олар ірі рандомизацияланған клиникалық зерттеулердің, оның ішінде Nelson зерттеулерінің нәтижелеріне негізделген. Осындай зерттеулер Нидерланды мен Бельгияда да жүргізілді.
Қазақстанда кеуде қуысын зерттеудің баламалы әдістері — рентгенография және флюорография қолданылуда, олар туберкулезді ерте диагностикалау үшін пайдаланылады. Бірақ бұл әдістер кеуде қуысының барлық органдары мен тіндерінің көлеңкелері бір-біріне салынатын бір ғана жиынтық бейнені береді.
Компьютерлік томография оларға қарағанда қабатты сурет береді — миллиметрлік кесінділер 2-3 мм көлеміндегі өкпе түйіндерін жібермеуге мүмкіндік береді, яғни ауруды ерте кезеңде анықтайды.
Аманқұловтың айтуынша, ерте диагностика денсаулық сақтау жүйесі үшін тек медициналық тұрғыдан ғана емес, экономикалық тұрғыдан да тиімді. Ол өкпе обырын емдеуге жұмсалатын шығындарды азайтуға және үнемделген қаражатты медицинаның басқа бағыттарына бағыттауға мүмкіндік береді.
