Активтер көлемі 74,2 трлн теңгеге жетіп, капитал мен салымдар көлемі ұлғайды. Дегенмен, таза пайда мен несиелеу деңгейінің тежеле бастағаны байқалып тұр.
Нарықтағы негізгі өзгерістер
- Активтердің өсуі: Банк секторының активтері жыл басынан бері оң динамика көрсетіп, шілде айының басында 74,2 трлн теңгеге жетті.
- Депозиттер мен капитал: Клиенттердің салымдары мен меншікті капитал көлемі ұлғайды, әсіресе заңды тұлғалардың салымдары артты.
- Несиелеу қарқыны: Бизнеске және халыққа берілетін қарыздар көлемі сақталғанымен, тәуекелдерді есепке алу мен реттеу талаптарының қатаңдауына байланысты өсім қарқыны бәсеңдеді.
- Реттеу шаралары: Жаңа Салық кодексі мен Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің қатаң талаптары нарық қатысушыларын өз жұмысын қайта қарауға мәжбүр етті
Әлемдегі саяси және экономикалық белгісіздік, Украинадағы соғыс және басқа да факторлар қосымша қысым көрсетті. Мұнайдың әлемдік бағасының ауқымды өсуі нарықтың дамуына оң ықпал етті.
Мұнай бағасының өсуі қаңтарда байқалды
Бұл үрдіс наурызда жеделдеді, бұл АҚШ пен Израильдің Иранға қарсы әскери операциясының басталуына байланысты болды. Нәтижесінде, орта есеппен қаңтар-маусымда мұнайдың эталондық маркасының бағасы 84 доллар шамасында қалыптасты. ал көптеген талдаушылар мен Қазақстан үкіметі бір баррель үшін бағаны 60 доллар деңгейінде болжаған болатын. Бұл үдеріс сыртқы сауда балансын жақсартып, мемлекеттің қаржылық мүмкіндіктерін кеңейтті.
Экономикаға әсері
- Бюджет кірісі: Мемлекеттік қазынаға түсетін салық пен кіріс көлемі артты.
- Экспорт өсімі: Шикізат сатудан түсетін валюта түсімі көбейді.
- Валюта тұрақтылығы: Теңге бағамының нығаюына немесе тұрақты сақталуына қолдау жасады.
Екінші деңгейдегі банктердің ресурстық базасын жеке және заңды тұлғалардың қаражаты ағыны есебінен толықтыру есепті кезеңде жартыжылдықта инфляцияның жинақталған деңгейінен төмен қарқынмен сипатталды. Жеке және заңды тұлғалардың салымдарының көлемі жарты жылда 4,1% -ға ұлғайып, 50,7 трлн. теңгеден асты. Бұл ретте заңды тұлғалардың депозиттерінің көлемі жыл басымен салыстырғанда өзгерген жоқ, ал жеке тұлғалардың депозиттері шамамен 2 трлн. теңгеге өсіп, 30,1 трлн. теңгеден асты. Банктердің несие қоржыны экономикаға едәуір өзгерді, қаңтар-маусымда 4,3% өсіп, 41,9 трлн. теңгені құрады. Банктердің несие портфелінің өсуі заңды тұлғаларға кредит беру көлемінің ұлғаюы есебінен қолдау тапты, ал бөлшек сегментте төмендеу байқалды. Реттеушінің ақпаратына сәйкес, алты ай ішінде бизнес субъектілеріне өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 8,6% -ға артық жаңа қарыздар берілді.
Осының аясында екінші тоқсаннан бастап банк активтерінің өсуі олар бірінші тоқсанда төмендегеннен кейін қайта басталды. Ақпаратқа сәйкес,
- Банк жүйесінің жиынтық активтері қаңтар-маусымда 3,5 трлн. теңгеден аз (4,9%) ұлғайып, 74,2 трлн. теңгені құрады.
Салыстыру үшін:
- , бір жыл бұрын бұл көрсеткіштер тиісінше 3,9 трлн. теңгені және 7,5% құрады.
- Активтердің өсімін бірінші ондықтағы алты ірі банк көрсетті, ал төртеуінің активтері жыл басымен салыстырғанда төмендеді.
- Нәтижесінде банк секторының шоғырлану деңгейі біршама өзгерді. Неғұрлым iрi 3 банктiң жиынтық активтердегi үлесi 54% -дан, 5 банктiң үлесi 69% -дан, 10 банктiң үлесi 89% -дан бiршама төмен түстi.
Капитал өсімінің қарқыны да айтарлықтай әлсіз болып шықты.
- Банк секторының меншікті капиталы теңгерім бойынша жыл басымен салыстырғанда 600 млрд. теңгеден аз (5,6%) ұлғайды, шамамен 11,19 трлн. теңгені құрады. Қалыптасқан өсу серпінінің нәтижесінде капиталдың банк жүйесінің жиынтық активтеріне арақатынасы жыл басынан бері аз ғана өзгерді, шамамен 15,1% деңгейінде қалыптасты.
- Банк жүйесі бойынша орташа көрсеткіштен жоғары активтерді капиталдандыру деңгейі бірінші ондықтағы үш кредиттік ұйымда ғана қалыптасты — Alatay City Bank, Forte Bank және Халық банкінде. Бірінші ондықтың қалған банктерінде меншікті капиталдың активтерге қатынасы 14,7% — дан 8,8% — ға дейінгі шекте болды.
Есепті кезеңде кредиттік ұйымдардың қаржылық қызметінің нәтижесі нашарлады. Реттеушінің ақпаратына сәйкес, салық төлегеннен кейін банк жүйесінің пайдасы 1,196 трлн. теңгені құрады, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 13,3% -ға қысқарды. Бұл ретте банк жүйесі бойынша активтердің рентабельділік деңгейі тұтастай алғанда 3,7% — ға дейін, капитал — 24,1% — ға дейін төмендеді. Қаржы қызметінің көрсеткішіне, басқалармен қатар, несие портфелі сапасының нашарлауы, проблемалық кредиттер бойынша ықтимал шығындарға қалыптасқан провизиялар көлемінің өсуі, реттеуші шарттардың қатаңдануы, салық заңнамасының өзгеруі ықпал етті.
Банк жүйесі бойынша орташа көрсеткіштен едәуір асатын активтердің жоғары рентабельділігін дәстүрлі түрде активтердің мөлшері бойынша 10 ірі банктің рейтингіне кірмейтін Қазақстан Ситибанкі көрсетті. Ірі банктер арасында бірінші ондықтың банк жүйесі бойынша орташа көрсеткіштен жоғары, Kaspi банкі мен Халық банкінің рентабельділік көрсеткіші қалыптасты. Осы топтың қалған банктерінде активтердің рентабельділігі тұтастай алғанда банк жүйесі бойынша орташа мәннен төмен қалыптасты, жылдық өлшемде 2,9% — дан 0,3% — ға дейінгі шекті құрады.
Маусымда өткен аймен салыстырғанда мерзімі өткен берешегі 90 күннен астам кредиттер үлесінің төмендеуі байқалды. Ақпаратқа сәйкес, бұл халыққа мерзімі өткен қарыздар үлесінің 4,8% -ға немесе 1241 млрд. теңгеге дейін қысқаруына байланысты. Сонымен қатар, өсу үрдісі жалғасты, 90 күннен астам мерзімі өткен кредиттер көлемі қаңтар-маусымда 270 млрд. теңгеге дейін 1,846 трлн. теңгеге дейін өсті. Банктердің несие портфеліндегі мұндай кредиттердің үлесі жарты жылда 3,63% — дан 4,12% — ға дейін өсті. Халықаралық қаржылық есептілік стандарттарының (ХҚЕС) талаптарына сәйкес қалыптастырылған несиелер бойынша ықтимал шығындарға арналған резервтердің көлемі қаңтар-маусымда шамамен 2,08 трлн. теңге деңгейіне дейін 150 млрд. астам ұлғайды.
Тұтастай алғанда, Қазақстан экономикасының өсу факторларын ескере отырып, есепті кезеңдегі банк жүйесі қызметінің көрсеткіштері мұнайдың әлемдік бағасынан неғұрлым жоғары болып көрінеді деп айтуға болады. Банк секторының сандық параметрлері өсті, бірақ өсу қарқыны негізінен инфляция көрсеткішінен төмен және бірнеше жыл бұрын байқалғаннан айтарлықтай төмен болып қалыптасты. Қаржы қызметінің нәтижесі, банк жүйесінің активтері мен капиталының рентабельділік көрсеткіштері нашарлады. Экономиканың және мұнайға әлемдік бағаның өсуі дамудың сандық және сапалық параметрлерінің неғұрлым жоғары серпінін қолдауға барабар әсер еткен жоқ.
Бұдан басқа, есепті кезеңде активтер сапасының «нашар» борыштардың өсуі жағына қарай біртіндеп нашарлау үрдісі жалғасты. Және бұл экономиканы кредиттеу көлемінің артуы, жаңадан берілген қарыздардың өсуі аясында орын алады. Бұл ретте банктердің несие портфелінде 7 және 30 күннен астам мерзімі өткен кредиттердің үлесі де өсті, алайда олардың өсу динамикасы әлі де біркелкі болып отыр. Бірақ, осыған қарамастан, несие портфеліндегі төлемдерді кешіктірген кредиттердің жиынтық үлесі (3-сатыдағы кредиттерді және ПҚКО-ны қоса алғанда) 22% -дан асты. Перспективада активтер сапасының өзгеруі пайда өсуінің баяулау себептерінің бірі болуы мүмкін, бұл өз кезегінде банктердің активтері мен капиталының рентабельділік көрсеткішіне теріс әсерін тигізеді.
Сонымен қатар, жарты жылдықтың салыстырмалы түрде әлсіз көрсеткіштеріне қарамастан, қазақстандық банк жүйесіндегі жағдай тұрақты болып қалуда. Егер, әрине, банктердің есептілігі олардың активтерінің нақты сапасын толық көлемде көрсетсе, мұндай бағалаулар негізделген. Банктердің несие қоржынының сапасы әлі жақсы және олардың пайда болуы мүмкін сыртқы және ішкі күйзелістерді бейтараптандыру үшін капитал қоры бар. Кредиттік ұйымдар үшін тәуекелдердің, яғни резервтерге аударымдардың құны бұрын берілген кредиттердің біртіндеп «пісуінен» өсуі мүмкін. Қарыз алушылардың несиелерді өтеу қабілеті шектеулі неғұрлым әлсіз сегменттерге кредит берудің өсуі сапа көрсеткіштеріне қысым көрсетуі мүмкін, деп санайды сарапшылар.
Сақтандыру рыногындағы және жинақтаушы зейнетақы жүйесiндегi жағдай ерекше оптимизм туғызбайды. Қазақстанның банк секторы және тұтастай алғанда қаржы қызметтері нарығы үшін өткен жылғы сияқты ағымдағы жылдың басы бірнеше жыл бұрын байқалған көрсеткіштермен салыстырғанда өсудің баяулауымен белгіленді. Бірінші тоқсанда банктер активтері мөлшерінің төмендеуі байқалды, басқа көрсеткіштердің өсу динамикасы да төмен қалыптасты, несие портфелі сапасының нашарлауы жалғасты. Қаржы қызметтері нарығындағы тежелу, басқалармен қатар, пайдалы қазбаларды өндіру көлемінің төмендеуіне, қаңтар-ақпанда ЖІӨ серпінінің нашарлауына, халықтың нақты кірістерінің құлдырауына байланысты болуы мүмкін.
Есепті кезеңде зейнетақы қызметтері нарығында зейнетақы жарналары түсуінің оң динамикасы сақталды. Олардың көлемі алты айда шамамен 1,47 трлн. теңгені құрады және бір айда орташа алғанда өткен жылғы көрсеткішпен салыстырғанда шамамен 5% -ға өсті. Қаңтар және ақпанда есептелген инвестициялық кірістің 500 млрд. теңгеден астам деңгейге дейін өскені байқалды. Келесі екі айда табыс көлемі күрт қысқарды, одан кейін өсім мамыр және маусымда қайта басталды. Жылдың бірінші жартысының қорытындысы бойынша есептелген табыс 2025 жылдың 6 айында шамамен 370 млрд. теңгеге қарағанда 1,1 трлн. асты.
Табыстан кейін жинақ динамикасы да өзгерді
Бұл үрдіс халық пен бизнес салымдарының (жинақтарының) құрылымы мен динамикасына да тікелей әсер етті. Мемлекеттік бағалы қағаздардың үлесі артып, тәуекелдерді азайту үшін резервтер көбейді.
- Табыстың бәсеңдеуі: Жылдың алғашқы айларында банктердің таза табысы мен пайда көрсеткіштерінде түзетулер мен бәсеңдеу байқалды.
- Салымдар мен жинақтар: Заңды тұлғалар мен жеке тұлғалардың депозиттері мен жинақ динамикасы экономикалық жағдайға байланысты өзгеріп, банктер өтімділік пен қауіпсіздік шараларын күшейтті.
- Тәуекелдерді басқару: Банктер ықтимал қауіптерді жабу үшін проблемалық несиелерге қарсы резервтер көлемін ұлғайтты.
- Активтердің өсуі: Жинақталған қаражат пен өтімді активтер мемлекеттік бағалы қағаздарға және басқа да сенімді құралдарға бағытталды
- Зейнетақы жинақтары инвестициялық кірістің қысқаруы кезеңінде төмендеді және өсуіне қарай көтерілді. Бұл ретте төлемдер көлемі 6 ай ішінде 932 млрд. теңгеден асып, бүкіл кезең бойы тұрақты өсуді көрсетті. Нәтижесінде бірінші жартыжылдықта жинақтау 6,7% -ға (1,7 трлн. теңгеге) өсіп, 26,9 трлн. теңгеден асты. Жылдың бірінші жартысының нәтижелері бойынша төрт пайыздан сәл астам деңгейде бағалауға болатын зейнетақы активтерінің кірістілік көрсеткіші жарты жылдықта жинақталған инфляциядан төмен қалыптасты.
Сақтандыру нарығының статистикасы да айтарлықтай әлсіз көрінеді. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің (ҚНДРА) деректері бойынша қаңтар-маусымда сақтандыру сыйлықақылары 858,3 млрд. теңгені құрады, өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 7,3% ұлғайды.
Жылдың соңына дейін даму перспективаларына келетін болсақ, екінші жартыжылдықта көрсетілетін қызметтер нарығының көрсеткіштеріне ЖІӨ өсу серпіні, жылдың бірінші жартыжылдығының әлсіз статистикасы, халықтың нақты кірістерінің серпіні, кәсіпорындардың қаржылық жай-күйі, мұнайдың әлемдік бағасы және оны Қазақстанда өндіру көлемі әсер ететін болады. Көмірсутектердің бағасы қазіргі уақытта бірінші кезекте Таяу Шығыстағы ахуалмен айқындалады. Шілде айының басында баға белгіленімдері 70 долларға дейін төмендеді, айдың соңында 90 долларға дейін көтерілді, тамыздың алғашқы күндерінде бір баррель үшін 80 доллар және одан жоғары болды. Ағымдағы жылы бағалар Қазақстан үкіметінің болжамынан жоғары болады деп есептеуге болады.
